4S4 



hebbende scheppingsdaad. Alle 6/ïwc^-mechanische noodzake- 

 lijkeid is in het panpsychisme van E. v. Hartmann uit de 

 Natuur verbannen. De materie is thans een labiele, steeds 

 wisselende toestand van evenwicht in het levend spel van 

 krachten, dat zijn ruimte-scheppende uitingen der zelve 

 buiten ruimte en tijd subsisteerende eenige en geestelijke Zelf- 

 standigheid. Zoo bestaat wel bezien de Natuur nooit als voort- 

 brengsel, maar als iets dat aanhoudend wordt voortgebracht; 

 haar bestaan is als het ware, om met den H. Aügustinus 

 (354 — 430) te spreken, eene voortdurende schepping; zij is 

 nooit, maar wordt altijd door, en al hare afzonderlijke voort- 

 brengselen zijn ten slotte slechts schijnproducten, die zich bij 

 nader toezien oplossen in een onderling reageeren der idee- 

 dragende werkingen van God, den absoluten oorsprong aller 

 phaenomenale dingen. Parmenides en Herakleitos, Spinoza en 

 Aristoteles hebben hier hunne hoogere synthese gevonden. 

 »In de erkenning van een bovenzinnelijken bestaangrond der 

 «verschijnselen ligt de eenige mogelijkheid, om van de zijde der we- 

 » tenschap tot een vergelijk te komen met de godsdienstige behoeften 

 »der menschheid. Deze behoefte is feitelijk voorhanden , en eischt 

 »hare bevrediging in de eene of andere gedaante. Men heeft 

 »het zelfs als een der gewichtigste problemen van onzen tijd 

 »te beschouwen, godsdienst en wetenschap met elkander te ver- 

 » zoenen. Doch hoe zal dat geschieden? Er bestaan eenzijdig 

 »doordravende natuuronderzoekers, en lieden van beteekenis in 

 »hun vak, die van meening zijn, dat naast de wetenschap voor 

 »den godsdienst in het geheel geene plaats meer overschiet , en 

 ))dat de eerste in de plaats van den laatste te treden heeft. 

 » Volgens het gevoelen dezer mannen behoort het weten alleen- 

 «heerscher te zijn in het rijk des geestes, en moet het ^e/oo/ , in 

 «welke gestalte het ook optrede, voor bijgeloof worden verklaard. 

 »Men zal niet kunnen bestrijden, dat de stand van zaken is 

 «zooals ik hem hier voorstel. Maar het valt zonder moeite te 

 «betoogen, dat de ware verhouding van godsdienst en weten- 

 » schap anders is dan uit deze voorstelling zoude voortvloeien. 



