455 



»Er bestaat een grondslag, waarop een vergelijk tusschen beide 

 «mogelijk is; men behoeft slechts met vrijen bUk rond 

 te zien. 



))Met hem, voorzeker, die van gevoelen is , dat de godsdienst 

 »eene veelduizendjarige dvsraling moet heeten , welke van de zijde 

 »der wetenschap eenvoudig dient opgehelderd en uitgeroeid: met 

 ))den zoodanige hebben wij hier niet te rechten. Met eene der- 

 «gelijke zienswijze, die het toppunt van zinneloosheid uitmaakt , 

 »kan men niet onderhandelen. De eerste voorwaarde tot een 

 «vergelijk tusschen wetenschap en godsdienst bestaat in de er- 

 » kenning, dat zelfs in de ruwste vormen van den laatste eene 

 «grond waarheid verborgen ligt. Deze waarheid kan door uit- 

 «wendige toevoegsels bedekt, door dogmakraam kan zij tot on- 

 » kenbaar wordens toe misvormd worden, — maar toch is het 

 «geener physische macht gegeven, het voorwerp van het gods- 

 » dienstig gevoel te niet te doen. Is het gevolgelijk de in alle 

 «godsdiensten verborgen waarheid, niet deze of gene belijdenis, 

 «tegenover welke wij ons standpunt hebben te verduidelijken, 

 «dan blijkt daaruit, dat de grondslag aller godsdiensten als zoo- 

 « danig een uiterst afgetrokken beginsel moet wezen. Ontleden 

 «wij nu de verschillende leerstelsels , waarvan elk in den loop der 

 «tijden is opgetreden met de bewering dat het in het bezit der 

 «volle en uitsluitende waarheid was, zoo zullen wij bevinden, 

 «dat datgene wat aan deze bewering ten grondslag ligt, de 

 «groote, maar door de vurigste verkondigers schier altijd het 

 «slechtst gevatte waarheid is, dat aan alles wat zich aan onze 

 » zintuigen als werkelijkheid voordoet en ons verstand voedsel en 

 •^bezigheid verschaft, dat aan dit alles een Iets beantwoordt het- 

 r>welk niet aan het licht treedt, en wat geen verstand met zijn 

 y> denken vermag te bereiken. 



«Maar is dit niet geheel dezelfde afgetrokken grondwaarheid, 

 «waartoe ook de laatste gevolgtrekkingen der wetenschap leiden ? 

 «Hebben wij in hetgeen is voorafgegaan niet duidelijk aange- 

 «toond, dat er buiten den grond die den samenhang der ver- 

 «schijnselen verklaart, ook nog een grond moet bestaan , waar- 



