456 



«door het eerst denkbaar wordt, (/a/'er iets aan het licht treedt, 

 »en die gevolgelijk de voorwaarden bevat voor de mogelijkheid 

 «zelve eener wereld van verschijnselen? Voorzeker erlangen wij 

 «door middel der natuurwetenschap geen antwoord op de vraag 

 «naar dezen diepsten grond van alle zijn, maar juist deze om- 

 «standigheid is het, die het hesidism der godsdiensten rechtvaar- 

 »digt op dezelfde bevredigende vs^ijze, als de op het inzicht in 

 »het oorzakelijk verband gerichte ivelenschap het bestaan recht- 

 » vaardigt der afzonderlijke takken van onderzoek." (*) 



Het wordt inderdaad hoog tijd, dat wij wederom meer 

 godsdienstig ontzag krijgen voor den onpeilbaren en ondoor- 

 grondelijken , maar in geen geval blindstoffelijken Bestaansgrond 

 der Natuur, Het Wereldwezen is iets geheel anders dan eene 

 onmetelijke ruimtekast met blind en doelloos dooreenwarrelende 

 stofhoopen. Het is bovenzinnelijk, het ligt in het duister. 

 Deszelfs bedoehngen en eigenschappen kunnen alleen van meer 

 of min aannemelijke waarschijnlijkheidsredeneeringen hel onder- 

 werp zijn. Niet dan uiterst schemerachtig kan het Wereld- 

 beginsel uit de wereld onzer waarnemingen worden opgemaakt. 

 Dit echter staat vast; het laatste woord der natuurwetenschap 

 is de blinde natuurwet, maar deze kan niet het laatste woord 

 des wereldraadsels wezen. Er kunnen wetten zonder vooruit- 

 gang, ja zelfs met aanhoudenden achteruitgang worden ge- 

 dacht. De natuurwet heeft dus zelve behoefte aan verklaring; 

 met haar is het gesluierde beeld van Saïs nog geenszins ont- 

 huld. Het stuk wereld, dat wij van meer nabij overzien ^ toont 

 eene onder leed en smart voortschrijdende ontwikkeling tot iets 

 hoogers. Dit streven moet in de natuurwet zelve liggen. Er 

 kan niet meer liggen in de openbarings wij zen, dan er in aanleg 

 reeds in den bestaansgrond voorhanden is. Vangt dus de ont- 

 wikkelingsgang van ons wereldstelsel met den chaotisch ver- 

 strooiden nevel aan, en is hij in onzen tijd gevorderd tot een ont- 

 wikkelingsverloop in den menschelijken geest en deszelfs hoogste 



(*) Dr. 0. Zagharias, ^geloste und ungel. Probleme'\ bh. 29 vlg. 



