457 



bloesems: wetenschap, kunst en zedeleer, dan moet de kiem 

 dier bloesems bereids in het Absolute, in de Substantie, be- 

 sloten zijn; de natuurwetten moeten op de eene of andere 

 wijze worden gedacht als met verstand en intuïtie doorweven. 

 Het blinde onverstand kan geen verstand ontwikkelen , en daar 

 er verstand wordt ontwikkeld, kan dus het onverstand geen 

 bestaansgrond onzer gedachten zijn. Materialisten kunnen wij 

 bij rijpe overweging in geen geval blijven; wij hebben slechts 

 de keuze tusschen theïsme en pantheïsme. Wanneer echter 

 het materialisme , die bronwei van verwildering en barbaarsch- 

 heid , is overwonnen , dan blijft het , althans van een praktisch 

 standpunt gesproken , tamelijk onverschillig of wij theïsten dan 

 wel pantheïsten , dualisten of monisten , naief geloovige Chris- 

 tenen dan wel speculatieve philosophen zijn. In allen gevalle is 

 ons zonnestelsel berekend op de ontwikkehng van bewustzijn, 

 kennis en gevoel ; voor den duaHst is die ontwikkeling een proces 

 van bekendwording eens objects; voor den monist is het de 

 ontwikkehng der zelfkennis eens subjects. (*) 



Ontmoedigend , maar niet te verwonderen is het , dat de me^ 

 taphysica in hare bespiegelingen over het wezen der wereld 

 slechts tot gebrekkige, onzekere en weifelende uitkomsten ge^ 

 raakt. De Substantie kan alleen worden opgemaakt uit hare 

 uitingen, waarvan wij zoo droevig weinig weten, en daarbij 

 nog alleen in zooverre als er finaliteit in doorschemert, want 

 eene physische berekening van den ^amewAan^ der verschijn- 

 selen laat het wezen der Natuur volkomen onverklaard. Betreffende 

 het doel van het natuurverloop echter kunnen wij slechts 

 weinig met zekerheid beweren ; de schrale uitkomst der on- 

 derzoekingen moet zich dus noodzakelijk afspiegelen in onze 

 overwegingen betreffende het wereldbeginsel, dat op zich zelf 

 voor ons verborgen blijft. Met betrekking tot het vraagstuk 

 der finaliteit wordt men genoopt tot de stelling , dat er physische 

 ptomatigheid voorhanden is in de astronomische ordening 



(O Vgl. Dr. Carl du Prel, »die Entwicklungsgesch. des Weltalls," bh. 

 189, en voor de vlg. passage, blz. 155. 



