458 



der materie , waardoor de instandhouding van den mechanischen 

 Kosmos wordt bewerkt; in de Ie ven s ver schijn selen zien wij c/oe/- 

 matigheid, voor zoo verre de van binnen komende «aanpassing" 

 de levensvatbaarheid der organische vormen bewerkt. Het 

 bovenzinnelijk einddoel der wereld is wel beschouwd geheel 

 ondoorgrondelijk, maar wij kunnen tot deszelfs bestaan be- 

 sluiten uit de omstandigheid dat uit de opstijgende levensreeks 

 meer blijkt dan eene enkel physische en mechanische planma- 

 tigheid. Het is der Natuur om het leven te doen, en wel, 

 zooals door de organische ontwikkelijkelingsleer bewezen wordt, 

 om de hoogste levensverschijnselen. De hoogste verschijnselen 

 nu, die uit deze opklimmende reeks voortspruiten, zijn ver- 

 stand en zedeleer. De afkomst dezer laatsten is wellicht ge- 

 wichtiger dan hun voorloopige inhoud. Zij ontluiken juist op 

 dat gebied, waar een metaphysisch natuurdoel met zekerheid 

 kenbaar wordt; dus moeten verstand en zedeleer uit de kern 

 der Natuur opduiken. Is dus theoretisch genomen de oogst 

 van het natuuronderzoek zeer schraal, onbestrijdbaar is het, 

 dat hij praktisch genomen van het hoogste gewicht is. Wij 

 weten immers nu, dat wij het geheimzinnig doel onzes levens 

 en der Natuur alleen dan bevorderen, wanneer Verstand en 

 Plichtgevoel de leidsterren onzes levens zijn. Daaruit volgt, 

 dat alle ware metaphysica ook ethica moet wezen , en dat ge- 

 volgelijk de beteekenis des Christendoms als morééle wereld- 

 beschouwing niet hoog genoeg kan worden aangeslagen ; dat 

 deze echter eene aanvulling verlangt, naardien ook aan het 

 streven naar kennis en inzicht eene metaphysische waarde dient 

 toegekend. De natuurwetenschap onzer dagen heeft herhaal- 

 delijk met meer bitterheid dan zelfkennis op het onzekere ge- 

 wezen van de uitkomsten aller metaphysische bespiegelingen. 

 Doch men behoorde te meer vast te houden aan het weinige 

 dat zeker is. Het recht tot klagen dienaangaande voegt allicht 

 geener generatie minder dan de onze , die verzonken in atomis- 

 tisch zelfbejag en blind-mechanistische stofvergodiug, het 

 Christelijk zedelijkheidsheginscl verloren heeft, en der mensche- 



