460 



Van de configuratie der georganiseerde materie afhangen. Ook 

 voor mijn «empirisch" subjecl , mijn bewust ik, is het tol 

 op zekere hoogle onverschillig , hoe vele samenstellende atoomeen - 

 heden aan mij voorhanden zijn, mijn ik-gevoel blijft hetzelfde 

 hetzij ik 70 dan wel 75 kilogram weeg. Reeds de mensche- 

 lijke geest is in zoo verre bovenzinnelijk en onbegrensd, dat hij 

 zijne eigene grenzen leert inzien; >vij zijn ons het gebrekkige 

 onzer ervaring bewust, alsook het kortstondige en voorbij- 

 gaande in de waargenomen veelheid : wij bevroeden het on- 

 wezenlijke en veranderlijke karakter der phaenomenale stof, 

 zoowel als de ledigheid en de subjectiviteit onzer kategorieëii 

 of denkvormen , en naar aanleiding van dit bewustzijn zoekt men 

 dan in de concrete ervaring voortdurend naar een ideaal, dat 

 daar onmogelijk belichaamd kan gevonden worden. Onze geest 

 heeft in zich een beginsel van oneindigheid, zelfstandigheid en 

 onvergankelijkheid, dat hem in staat stelt de kortstondigheid, 

 onwezenlijkheid en beperktheid van zijne eigene bestaansopen- 

 baringen te beseffen. Buiten de spheer der verschijnselen moet dus 

 iets onveranderlijks subsisteeren, iets dat blijft en onvergankelijk 

 is; zonder dat ware alle objectieve tijdsbepaling, en dus ook alle 

 ervaring, onmogelijk. Zullen wij kunnen onderscheiden tus- 

 schen gelijktijdigheid en opvolging, dan moet tegenover de 

 phaenomenale wereld iets bestendigs en onveranderlijks staan. 

 Was er niet iets dat absoluut onveranderlijk is, dan konde het 

 begrip «veranderlijkheid" niet opduiken. Er moet dus zoo iets 

 bestaan als een eeuwig en onstoffelijk wezen , een iets m. a. w. 

 dat met zijn denk- en streefvermogen op zich zelf buiten alle 

 vormen van tijd en ruimte subsisteert. Van dit wezen moet 

 in waarheid gelden wat wij lezen bij Kant : »Beiallem Wechsel 

 »der Erscheinungen beharrt die Substanz, und das Quantum 

 «derselben wird weder vermehrt noch vermindert." (^) 



Het is deze eeuwigheid en onveranderlijkheid onzer geestelijke 

 onderlaag, welke tot op zekere hoogte eene verklaring oplevert 



(i) 'Kruik der reinen Verminft", Text B (1787). blz' ]75 in de uit- 

 gave van Dr. Karl Kehrbach. 



