461 



Vaii onze doorloopeiidc üiilevredenheid met hetgeen bij ervaring 

 voorhanden is. Ons denken meet de empirie naar zijn eigen 

 wezen af, en bevindt dat deze ver weg te kort schiet. In 

 zijn synthetischen drang eischt hel in zijne objecten eene soort 

 van eenheid ol' identiteit, die het niet in staat is in de natuur- 

 lijke voorwerpen van kennis aan Ie treffen. Het is deze eisch 

 onzer rede, deze drang tot abstract ideëele versmelting van de 

 gegevens der ervaring, die den mensch reeds als wilde boven 

 een uitsluitend dierlijk oI' plantaardig bestaan verheft. Ont- 

 moedigend en verheffend is het tegelijk, te moeten inzien dat 

 deze wereld van eindige en afzonderlijke dingen nooit de 

 eischen van ons verstand bevredigen kan , een bewustzijn dat 

 tot aanhoudende wanbevrediging met onze eigene phaeno- 

 menale begrensdheid en kortstondigheid aanleiding geeft. Daar- 

 bi^j komt, dat bij het verwerven van kennis de geest spontaan 

 de aanschouwings vormen en kategorieën moet aanbrengen , 

 waardoor wij in slaat worden gesteld, de empirische gege- 

 vens logisch te verwerken. De behoefte echter aan eene 

 zoodanige verwerking: de vraag volgens welke wetten de ge- 

 beurtenissen plaats hebben , sluit in dat het voorbijgaand 

 en contingent verschijnsel op zich zelf niet voldoet aan een 

 ideaal van waarheid en realiteit, dat de geest medebrengt, en 

 dat hij als maatstaf op de verschijnselen toepast. Aan de voor- 

 bijgaande bestaansvormen van de wereld der lichamen ligt onmis- 

 kenbaar eene geestelijke en eeuwige essentie ten^ grondslag. Deze 

 waarheid wordt door geene pathologische toestanden, door 

 geen alterneerend of zelfs te loor gaand bewustzijn verkort, 

 vermits het hier niet de vraag is of de vorm der menschelijke 

 bewustheid als zoodanig wisselend en vergankelijk zij , maar wel 

 wat zich in dien vorm uit , of eraan ten grondslag ligt. Overi- 

 gens concludeere men uit deze uitkomst niet verkeerd. Het 

 spreekt van zelf, dat het bestaan van een «intelligibel subject" 

 evenmin het bestaan van substantieele menschenzielen impliceert, 

 als daaruit tot de subsistentie van planten- en dierenzielen kan 

 worden besloten. Veeleer is het waarschijnlijk dat het intelli- 



