464 



verschil in woorden, of men de hoogste macht Jupiter of Noodlot. 

 Voorzienigheid dan wel Natuur of Wereld gelieft te noemen. (') 

 Ook Plotinos (205 — 270), in zijne zoogenoemd neoplatonischc 

 Enneaden , schuwt niet de beslist monistische stelling , dat alles 

 wat is, in God is. Het Opperwezen bewerkt alles, en is in 

 dit zijn werken in alles tegenwoordig ; alles heeft er deel aan, 

 alles bestaat erin. Plotijnos vat deze wezenseenheid zoo op, dat 

 het vele zich geheel in het Eene bevindt , niet echter het Eene 

 in het vele. De immanentie der dingen in God is hun bewerkt 

 worden door God; het Absolute is even goed nergens als overal; 

 uit zijn aard is het van al het eindige geheel onderscheiden ; het 

 is datgene wat alles bewerkt en in zooverre alomtegenwoordig 

 is , zoo goed als het anderzijds geheel op zich zelf bestaat. (^) 

 Logische kiemen voor eene streng monistische wereldopvat- 

 ting vindt men ook in het exoterisch anders zoo pluralistisch 

 gekleurde Christendom. (^) Het geloof aan één Goddelijk wezen 

 in drie afzonderlijke personen , sluit blijkbaar het geloof in aan 

 de onpersoonlijkheid Gods. Zoo opgevat verkrijgt het leerstuk der 

 Drieëenheid , als uitdrukking van het duister besef eener identiteit 

 van wezen (oOortaj ijy pluralisme van bestaansopenbaringen 

 (jTpófjoiTuj een diepen en eerbiedwaardigen zin en wordt de strijd 



(*) »Ne hoc quiderii crediderunt . Joveiu qualeiii iii Capitolio el in ceteris 

 acdibus colimus mittere manu (ulmiiia, sed eundem queni nos Jovem intelle- 

 J^unt, rectorem cuslodemque univeisi, animum ac spiritum mundi, operis 

 huius dominum et arlificem, cui nomen omnc convenit. Vis illnra Fatum 

 vocare? Non errahis. Flic esl e\ quo suspensa suntomnia, causa causarum. 

 Vis illum Providentiam dicere: recte dices. Est enim cuius consilio huic 

 mundo providetur, ut inolfensus exeal et actus suos explicet. Vis illum 

 Naturam vocare: non peccabis. Hic est ex quo nata sunl omnia , cuius spiritu 

 vivimus. Vis illum vocare Mundum: non lalleris. Ipse enim est hoc (fuod 

 vidis totum, parlibus suis inditus, el se sustinens el sua". 



(2) Over Plotinos handelt Zeller: Die Philosophic der (ir ierhen , 3e 

 deel 2e afd., 3e uitg. [1881], hlz. 466-631. 



(3) Over het Christendom liandelt Hartma.nin : 'dit Selbslzerselzuny des 

 Christenlums u. die Religion der Zuhunft" [18741. ^dieKrisisdes Chris ten - 

 tums i. d. mod. Theologie" [1880], andas rclifjiösc Dewusstsein d. Mensch^ 

 heit im Slufengang seiner Kntwichlunff' [1882], hlz. 513— 534 en 546— 627. 



