465 



van «verlichte lieden*' ook tegen de goddelijke natuur vanden 

 Man van Smarten een beetjen plat en kinderachtig. (') Verder 

 denke men aan Godes alomtegenwoordigheid, alsmede aan de 

 zienswijze, dat het voortduren van het bestaan der wereld 

 eigenlijk op aanhoudende schepping berust, en God des ver- 

 kiezende elk oogenblik de wereld in het niet zoude kunnen 

 doen terugzinken. Het geloof aan de ubiquiteit Gods leidt 

 blijkbaar tot pantheïstische gevolgtrekkingen, volgens welke 

 üeus est omnia (niet: omnia simt Diil); ook het tweede sluit 

 in , dat God de eenige ware zelfstandigheid is. Wat door den 

 wil van iets anders bestaat is geene «zelfstandigheid": afgeleide 

 substanties zijn geen substanties. «Onder eene substantie 

 «kunnen wij niets anders verstaan, dan eene zaak die zóó be- 

 >) slaat, dat zij tot haar bestaan geene andere noodig heeft," ('^) 

 In de geschriften van Christelijke schrijvers vinden wij reeds 

 vroeg herhaaldelijk gezegden, die een onwillekeurig en niet 

 bedoeld pantheïstisch karakter dragen. Wie denkt hier niet 

 aan de schoone uiting van den grooten heidenapostel in het 

 boek der Handelingen!" «Hij heeft gemaakt," zegt Paulus, 

 «uit éénen bloede alle volkeren der menschheid, opdat 



(•) ScHOPENHAUER : «KeiiG moeder had haren kinderen, lol hunne vorming 

 011 verbetering, de fabelen van Aesoop te lezen gegeven. Maar al spoedig 

 lu'achten zij haar het boek terug. De oudste, erg verstandig, uitte zich als 

 volgt: "Dat is geen boek voor ons, 't is veel te kinderachtig en te dom. 

 Dat vossen, wolven en raven zouden kunnen praten, laten wij ons niet meer 

 wijs maken: over dien onzin zijn wij al lang lienen!" — Wie herkent niet 

 in dezen hoopvollen spruit den toekomsligen «verlichten rationalist"? 



(2) ^Pcr suhstantiam nihil aliud intelligere possumus quam rem quae ila 

 existit, ut nulla alia re indigeat ad existendum. — Et quidem substantia, 

 quae nulla plane re indigeat , unica tantum potest intellegi , nempe Deus ; alias 

 vero onmes non nisi ope concursus Dei existere posse percipimus; atque 

 ideo nomen substantiae non convenil Deo et ilhs univoce, ut dici solet in 

 scholis, hoe est nulla ejus nominis significatio potest distincte in'.ellegi quae 

 Deo el creaturis sit communis; possent autem subsantia corporea et mens 

 sive substantie cogitans creata sub hoc communi conceptu intellegi, quod 

 sint res quae solo Dei concursu egenl ad existendum". üescawï es , Pr incipia 

 1, 51 — 52. 



