468 



» zichzelf lei'ug Ie keeren. Ofschoon Hij i» alles wordt, houdt 

 "hij toch niet oj), hoven alles te staan. — In Hem zullen alle 

 «dingen hunne hevrediging vinden, en in een toestand verhlij- 

 »ven van eenheid, ongedeeldheid en onveranderlijkheid". (*) 



Na Erigena zijn het vooral Duitsche mystici geweesl , die 

 te midden van de theïstisch-dnalislische wereldopvatting der 

 groote menigte de pantheïstisch-monistische conceptie in Europa 

 voor algeheele uitdooving hehhen he waard. Ik noem hier o. a. 

 Meester Eckhart (1260-15^7), Jakob Böhme (157o— 1624) en 

 Angelus Silesius (1624—1677). Volgens Eckhart is de wereld 

 eeuwig in God als eene wereld van ideeën, van voorafgaande 

 heelden. Menigvuldigheid en afgrenzing van eindige dingen 

 zijn eerst door hunne tijdelijke schepping uit niets ontstaan. 

 IJuiten God is het schepsel zuiver niets: tijd en ruimte en de 

 daardoor hepaalde veelheid zijn niets op zich zelve. Het eind- 

 doel van het wereldpi'occs is de vernietiging aller veelheid in de 

 rustige verborgenheid van hel Absolute Jacob Böhmk , verder , 

 leerde dat in God alles en God zelf alles is God, meende hij, is 

 allen dingen nabij, en toch begrijpt Hem geen hunner. God 

 op zich zelf buiten de Natuur en het schepsel is de eeuwige eenheid 

 als het onmetelijke eenige goed , dat niets achter of voor zich 

 heeft. Zonder allen oorsprong in den tijd bestaat Hij in zich zelf, 

 óénig; Hij heeft nergens oord of plaats. Huiten de Natuur is 

 God een mysterie, namelijk in het Niets; want huiten de Na- 

 tuur is het Niels, In de eeuwigheid als den ongrond huiten 

 de Natuur is niets dan eene stilte zonder wezen , eene vrijheid 

 z(Uider smart; hel is eene eeuwige rust zonder aanvang of 

 einde. God is in zich zelven , de Ongrond . hel eenige Wezen, 



(Ij De Divlsione Natarae, passim. — Over J. Scur. ërig. handelen o. a . 

 Uererweü-Heinze , Gesch. der PhiL, 2e dl . Oe uitg., blz. 124 - 133 ; 

 Erdmann, Gefch. der PhiL, 3c uiLg. Ie dl, blz. 243 — 250; Ebert, A%em 

 Gesch, der JAL des MiUelalters, 2e dl, blz. 257 — 267; en Noack, Phihr 

 sophie-geschichlli(-hes Lexikon , blz. 449-454. Voor den niet met het' 

 Latijn bekenden lezer is eene Dnitsclie vertaling van Erigena's hoofdwerk 

 beschikbaar in de philosophische bibliotlieek van Oeohc. Wfass ,\e Hnidelherg , 

 met alzondeilijk verkrijgbare loeHehtingen van NoA(;h. 



