41? i 



'Voorgesteld worden" i^j, zoo luidt hel in zijne Ethica, !<= ge- 

 deelte, stelling 14 en 11). Op voorbeeld van Descartes sta- 

 lueert Spinoza aan de Substanti(^ de attributen denken en uitfic- 

 hreidlieid. Weliswaar vormen deze begrippen volstrekt geene 

 leGrenstellinc: - want ook in bel denken immers bevindt zich 

 uitgebreidheid of afmeting. Eene tegensteüing wordt slechts 

 gevormd door denken en reëele of zakelijke afmeting , hoedanige 

 door Spinoza dan ook bedoeld is. Tusschen de begrippen <ie?i- 

 ken en reëele uitgebreidheid, nu, is de legenstelling wederom 

 niet te vinden in denken en uilffehreidheid, maar in denken 

 en reëel , of voorstelling en werkelijkheid : niet de afmetingen 

 maken de werkelijkheid: zij zelve moeten eerst reëel worden 

 gemoaki , om met het denken eene tegenstelling Ie kunnen 

 vormen. Het tweede attribuul van Spinoza zoude gevolgelijk 

 datgene moeten wezen , hetgeen verwerkelijkt of reëel maakt : 

 dit echter is niets anders dan het door ons overgehouden dy- 

 namisch beginsel der kracht (== wil). Eerst wanneer men de 

 kracht of den wil in de plaats stelt der uitgebreidheid , wordt 

 Spinoza's ontologie tot wat zij behoort te zijn; zij blijkt dan, 

 afgezien van haar ateleologisch karakter, saam te vallen met 

 de theorie van Eduard v. Hartmand op het stuk der begrippen 

 substantie en attribuut. 



Ook de Fransche metaphysicus Malebranche (1658 — 1715), 

 schoon \\. K. priester , moet tot op zekere hoogte onder de 

 pantheïsten gerangschikt worden. Deze schrandere denker 

 was om zoo te ze^en pantheïst tegen wil en dank. In zijn 

 hoofdwerk laat hij zich op de volgende wijze uit: ^> Nous voyons 

 ^^toutes ehoses en Dien. — Il est absolument nécessaireque Dien ait 

 '>en lui-même les idees de tous les êtres qu'il a créés, puis- 

 wqu'autrement il n'aurait pas pu les produire. — II est Ie lieu 



(1) «Praeler Deum nulla dari neque concipi polesl subs'antia; quidquid 

 est in Deo est, et nihil sine Deo esse neque concipi potest." — »Deum om- 

 nium rerum causam immanentem, ut ajunt, non vero transeuntem statuo. 

 Omnia inqiiam in Deo esse et in Deo moveri cum Paulo atlirmoelforleetiam 

 cum omnibus antiquis philosophis, liret alio modo." [Epist. XX.T ad Olderi- 

 burgium.] 



