47'ri 



gisme van Hegel (1770 — 1851), het paiithelisiiie van Scho- 

 PENHAUER (1788 — 1860) en het panpsychisme van Eduarü von 

 Hartmand (geb. in 1842) (*). De gezamenlijke na-kantische 

 systemen zijn met groote wateren te vergelijken , door wier 

 samenvloeiing een nieuwe hedendaagsche stroom , het panpsychis- 

 tisrh concreet monisme van Hartmakix, is ontstaan. Meer 

 wellicht dan eenig ander schrijver uit onze eeuw is deze uni- 

 verseele kop geschikt om ons de waarheid te verduidelijken 

 van het apercu, dat de ontwikkelingsgang der menschelijke 

 gedachte zich in een spiraal beweegt, zoodat het telkens en 

 telkens dezelfde raadsels zijn, waartoe wij op steeds hooger en 

 hooger standpunt van bewustzijn terugkeeren. In die eigenaar- 

 digheid, in hare volkomene continuïteit met den geheelen ont- 

 Avikkelingsgang der wijsbegeerte, bestaat de grootheid van Hart- 

 mann's recapituleerende, doch tegelijk ook anticipieerende , we- 

 reldbeschouwing : niettegenstaande de veelvuldige aanleiding, die 

 ook zijne geschriften geven tot afbrekende, negatieve kritiek, ver- 

 tegenwoordigt deze groote en alles omvattende systematicus over 

 het geheel den hoogsten irap, die tot dusverre in den ontwikke- 

 lingsgang der speculatieve gedachte is bereikt. De philosophen 

 buiten Duitschland komen naast dezen resumeerendon epigoon van 

 Kant, Hegel en ScHorENHAUER nauwelijks in aanmerking; waar 

 men, als in de Dialogues cl Fragment s phüosophiques (1876) van 

 Ernest Renan, aan Hartmann herinnerd wordt , krijgt men den in- 

 druk eener carricatuur. Frankrijk en Engeland schijnen hunne 

 rollen in de evolutie der philosophische gedachte te hebben afge- 

 speeld ; waar hunne denkers op philosophisch gebied iets produ- 



(i) Hoofdwerken: Die Philosophie des Unhewussten , Das sittliche Be- 

 wusstsein, Das religiöse Beivtisstsein der Menschheit im Stufe^gang seiner 

 Entwicklung, Die Religion des Geistes, Die deutschc Acsthetik seit Kant, 

 Die Philosophie des Schonen, Bijwerken: Kritische Grundlegung des 

 transcendcntalen Realismus, Wahrheit und Irrtum im Darwinismus, Ge- 

 sammelte Slndten und AufsïUze, Der Spiritismus, enz. enz. Onze |ihilosoor 

 is van de allervruchtbaarste soort; ik heb een paar jaai' gezette studie 

 rioodig gehad, om al zijne geschriften door Ie lezen. Maar de arbeid loont 

 de moeite, 



