480 



>)is het, dat van eeuwigheid bestaande, geen oorsprong heeft ? 

 »Wat is het, dat voortdurend in wording verkeert, in waarheid 

 «echter nimmer isf^'' (*) begint men allicht met Goethe te zeg- 

 gen: »0b nicht Natur zuletzl sich doch ergründe?" De reja- 

 tieve oplossing, die ik waarschijnlijk heb trachten te maken, 

 bestaat in de vergeestelijking des Heelals , en het herleiden van 

 de werkelijkheid tot wilsuitingen eener Panpsyche. Wat echter 

 wederom het eigen wezen van den wil in het bijzonder, alsook 

 het wezen der Substantie in het algemeen betreft , zoo eindigt 

 ons onderzoek waarmede het begonnen was : met een vraag- 

 leeken. Met de functiebepalingen van Schauen und Wollen is in 

 laatslen aanleg over het wezen van het Absolute zelf niets gezegd. 



• Geheimnisvoll ani lichten Tag 

 Lasst sich Natur des Schleiers nicht berauben. 

 Und was sie anserm Geist nicht oftenbaren mag. 

 Das zwingt man ihr nicht ab mit Hebein inid niil Schrauben. " 



Schijnbaar ontmoedigend en negatief als eene dergelijke uit- 

 komst moet heeten , toch is hel resultaat van ons onderzoek in 

 secundair opzicht zeer positief en van groot gewicht. Wij 

 hebben leeren begrijpen , dat de geheele oneindige wereld, die wij 

 aanschouwen, niets is dan onze scheppende geest zelfineinde- 

 looze producties en reproducties. Alles wat wij leeren kennen 

 is het voortbrengsel van onzen eigen geest ; niets komt van bui- 

 ten in onze bewustheid binnen loopen ; de onderstelde werkingen 

 van buiten kunnen slechts aanleidingen, geen toereikende grond, 

 voor den inhoud van ons bewustzijn wezen. Wat wij leeren 

 kennen zijn dus onze eigene voorstellingen ; geen wereld van 

 doode stofjes meer! Alles is geest. 



Voor den materialist en den empirist van lageren rang is de 

 wereld en de geheele werkelijkheid iets dat onzen denkenden 

 geest oorspronkelijk vreemd is en daarmede geen verwantschap 

 heeft, buiten den toevalligen en raadselachtigen invloed, dien zij, 



oy^énor^l Ï]:»iaeijs V, p. 27. D, 



