484 



^ in den vorm van ons voorstellen op Ic nemen , behoef ik niet 

 «meer uiteen te zetten. Dat is meermalen besproken. Wat 

 >wij bereiken kunnen, is de kennis der wet en orde in het rijk 

 »der werkelijkheid, — en dan nog slechts opgesteld in het tee- 

 «kensysteem onzer zinsindrukken. Alles Vergangliche is nur ein 

 )>Gleichniss." (*) Wat ik vermag te v^reten en te denken is 

 altoos afhankelijk van de mij fjegeven eigenaardigheid mijns 

 voorstellingsvermogens. Hoever ik ook kome met al mijne 

 overpeinzingen , altijd blijf ik afhankelijk van de scheppings- 

 kracht, welke mij een verstand met zulke, en geene andere, 

 eigenaardigheden geschonken beeft. Daar mijn denken zich 

 dien ten gevolge in apriorische, dat zijn van te voren gegeven, 

 vormen te bewegen heeft, kan ik alzoo nimmer absolute, 

 maar altijd slechts relatieve , waarheid erlangen , — een inzicht 

 dat bij den eersten aanblik ontmoedigend moge schijnen, maar 

 dat inderdaad een kompas is, hetwelk Kaint der wijsbegeerte 

 voor alle tijden in de hand gegeven heeft. Hoezeer ons ken- 

 vermogen aan het betrekkelijke en subjectieve is gebonden kan 

 men o. a. daaraan nagaan, dat geene waarneming van een 

 rustend, dus waar en eeuwig Zijn, onzen drang tot onderzoek 

 kan opwekken ; eerst wanneer wij aan eene zaak veranderingen 

 en bewegingen zien plaats hebben , vragen wij naar de oorzaak 

 dier feiten en beginnen wij te onderzoeken. Nu is bet voor- 

 zeker de drang tot opsporing van het blijvende en algemeene , 

 dat aan alle verandering ten grondslag ligt, die ons bij alle 

 onderzoek min of meer belder voor den geest staat , doch deze 

 drang schijnt tot eeuwige onuitvoerbaarheid veroordeeld. Bij 

 alle genialiteit der philosophen en naturalisten van hoogeren 

 rang is het der natuurphilosophie tot op den buidigen dag niet 

 beschoren geweest, het probleem op te lossen, hoe wisseling 

 en verandering in iets blijvends en onveranderlijks haren grond 

 kan vinden : en bij elke poging tot verklaring van dit raadsel 

 maakt zich eene tegenstrijdigheid in het denken merkbaar. 

 Absolute zekerheid vermogen wij in geenerlei richting en in 



^V Helmholtz, V. n. i?.. II, 240. 



