48i5 



geen enkel opzicht te bereiken; waarschijnlijkheidskennis is alles 

 wat wij in staat zijn op te doen. Het is in dien geest, dat 

 Eduard von Hartmann zijne philosophemen opstelt , en dat een 

 gedeelte van zijne wereldbeschouwing door mij tot het middel- 

 punt van dit betoog is gemaakt. 



Zullen echter, zelfs op dien bescheiden voet, de vooraf- 

 gegane redeneeringen door den lezer worden geaccepteerd? 

 Ik houd het voor niet onwaarschijnlijk, dat tegen de iden- 

 tificatie van de objectieve en de subjectieve zijde der Na- 

 tuur, tegen de herleiding der atoomkrachten tot wilsuitingen 

 van den absoluten Geest (een kenmerkende en beslissende 

 trek in Hartmann's wereldopvatting) , door menigeen bezwaar zal 

 worden gemaakt. Ik voorzie bij dezen en genen tegenwer- 

 pingen als: «Anthropomorphisme!" «Hypostasen van subjec- 

 tieve begrippen!" Doch men bezinne zich. Alles wat door 

 een zoogenoemd » exact empiricus" kan worden aangevoerd 

 tegen een anthropomorphisme, als door mij is uiteengezet, 

 berust op misverstand en gebrek aan zelfkennis. Niet alle 

 anthropomorphisme , maar alleen een kinderlijk en onnadenkend 

 anthropopathisme valt te veroordeelen. Het philosophisch an- 

 thropomorphisme abstraheert van al het contingente en specifiek 

 menschelijke in onze natuur, en beweert alleen dat de primaire, 

 in begrip niet verder ontleedbare factoren onzes bestaans ook 

 de wereldfactoren zijn , en de makrokosmos geene andere essen- 

 tieele attributen kan bezitten dan de mikrosmos van ons eigen 

 ik, het eenige dat rechtstreeks te onzer kennis komt. De 

 mensch zelf is een integrant deel der Natuur; moeten dan 

 zijne bestaansfactoren niet in de Natuur zijn terug te vinden? 

 Om de werkelijkheid te leeren kennen hééft de mensch niet eens 

 een ander middel of standpunt van waarneming dan zijn eigen 

 geest; en de empirist, gewoon als hij is aan eene gedachtelooze 

 hypostase van de objectieve zijde onzer bewustheid , verkeert in 

 eene kinderlijke dwaling , zoo hij meent op andere wijze te werk 

 te gaan. Wat anders zijn wiskundige formules voor zoogenaamde 

 natuurwetten dan spinsels uit 's menschen eigen brein, uitvloeisels 



