487 



ontstaan dier slurf veroor zaalit heeft. Zij, die zich verzetten 

 tegen de herleiding der atoomkrachten tot de geschematiseerde 

 en gelocaliseerde wilsuitingen eener Panpsyche , hehhen zich 

 duidelijk te maken, wat ook een zoogenoemd » exact empirist" 

 eigenlijk onder verklaring en verklaringsbeginselen verstaat. 

 Men bedenke, dat bij alle praktische onmisbaarheid der atomisti- 

 sche hypothese, het atoom zelf geen zier minder metaphysisch 

 is dan het algemeen ethelistisch beginsel waartoe het door 

 Hartmand wordt herleid, en dat men zonder opklimming van 

 het bijzondere tot het algemeene nooit tot eenige verklaring 

 van natuurfeiten kan geraken , die waarlijk dien naam verdient. 

 Doch laat mij het wetenschappelijk recht van een gezuiverd 

 anthropomorphisme nog ietwat nader uitwerken ; er is met 

 het declameeren tegen metaphysische hypostasen , tegen eene 

 vermenscheli] kende opvatting der hoogste wereld beginselen reeds 

 veel onbillijks en on verstandigs gezegd. 



Het bestaan eener rechtstreeks waarneembare, en toch onaf- 

 hankelijk van ons voorhanden , stoffelijke wereldsubstantie blijkt 

 bij nauwlettende overweging op zelfbedrag te berusten ; dit is eene 

 vaststaande uitkomst van wetenschappelijk onderzoek. Eene 

 onafhankelijk van ons voorhandene trage en doode en starre 

 zelfstandigheid bestaat niet: wat wij daarvoor hielden, is een 

 complex van wisselende en onderling in elkander overgaande 

 waarnemingswijzen in onzen geest. Wat nu aan het afgetrokken 

 natuurschema , dat wij ons vormen na aftrek van de contingente 

 eigenschappen der voorwerpen, de mogelijkheid van een 

 werkelijk , d. i. werkend , bestaan buiten onzen geest verleent 

 en ons voor solipsisme en illusionisme behoedt, is dat 

 iets anders dan het krachtbegrip? Dit begrip verheft eerst 

 de dansende , rondwarrelende punten der theoretische phy- 

 sica tot reëele en werkende entiteiten. Doch op dit kracht- 

 begrip zouden wij nooit gekomen zijn, als wij niet in onzen 

 eigen wil een activiteitsbeginsel hadden leeren kennen, en 

 het woord » kracht'^ blijft volslagen zinledig tenzi/j men implicite 

 of explicite de voorstelling van zijn eigen wil er aan ten grondslag 



