488 



legge. De natuurwetenschap zie toe waar zij blijft, bij ver- 

 werping der ethelistische hypothese! Solipsisuie en illusionisme 

 zouden daarvan het logisch gevolg zijn ! 



Anthropomorphisme tegenover de Natuur in het algemeen 

 en de kracht in het bijzonder te willen vermijden, staat gelijk 

 niet den wensch om over eigen schaduw heen te stappen. 

 Overzien wij, om in bet algemeen te spreken, de uit onze 

 bewustzijnstoestanden opgemaakte buitenwereld, dan blijkt bij 

 den eersten kritischen oogopslag, dat alles, wat wij der Natuur 

 toeschrijven , enkel en alleen op overdracht uit onzen eigen geest 

 berust, en er na aftrek onzer transcendentale projecties niets over- 

 blijft. Bestaan, werking, werkelijkheid, eenheid en veelheid, 

 noodzakelijkheid, zelfstandigheid, oorzaak en gevolg, zijn voor ons 

 weten niets dan zuivere verstandsbegrippen, abstracte katego- 

 rieën waarin hel menschelijk denken zich beweegt; ruimte, 

 tijd en beweging zijn rechtstreeks genomen niet dan inlra- 

 mentale vormen van waarneming, bestaanswijzen onzer voor- 

 stellingen. Kracht en gewaarwording zijn als wil en ge- 

 dachte de grondbegrippen der geesteswetenschap. Kortom, 

 eene werkelijkheid of Natuur buiten onzen geest vermogen 

 wij alleen te denken in overeenstemming met de schematische 

 vormen van ons eigen bewustzijn. Hij , die zich in allen ernst 

 wilde onthouden van alle «vermenschelijking'' in zijn onver- 

 mijdelijk en onuitroeibaar streven om over zijn eigen ik heen te 

 geraken en in de Natuur buiten hem door te dringen, zoude gelij- 

 ken op iemand die zijn eigen huid uit wilde sluipen, of weieene 

 plaats wilde bereiken zonder een punt van uitgang te nemen. 

 Wij construeeren de werkelijkheid hypothetisch uit twee in 

 onze bewustheid zich openbarende hoofdelementen ; het eerste 

 bestaat uit de schematische vormen van den inhoud onzes 

 bewustzijns (ruimte, tijd en kategorieën), het andere uit de grond- 

 factoren van ons geestesleven zelf (wil, gevoel, gedachte). Is 

 slechts een dezer beide analogieën, welke eene soort van » harmonie 

 préétablie" onderstellen , onhoudbaar en ongegrond, dan is onze 

 voorstelling eener werkelijkheid enkel illusie, dan zijn wij met ons 



