489 



zelven alleen en bestaat er geene Natuur voor ons, — eene gevolg- 

 trekking, die met ons zelfgevoel als minnende en hatende, begee- 

 rende en handelende wezens in stuitende tegenspraak zoude zijn. 

 Strijken wij de «verraenschelij kende" overdracht van wil ol 

 kracht en voorstelling of gewaarwording, dan houden wij niets 

 over dan een abstract en spookachtig ruimte-schema, met be- 

 weeglijke punten zonder eenige beteekenis, dat niet in staal is 

 eenige werking op den geest uit te oefenen, en derhalve niet 

 alleen ophoudt iets te kunnen verklaren , maar ook niet meer 

 door gegronde sluitredenen uil zijne werkingen op onzen geest 

 kenbaar is. Gaan wij zoo ver, dat wij met de extreme bewust- 

 zijnsidealisten de overdracht onzer denk- en waarnemings- 

 vormen op eene onafhankelijk van onze waarneming voorhanden 

 Natuur als onbewijsbaar en ongegrond ook hypothetisch laten 

 vervallen, dan verliezen niet alleen alle op quantiteitsverhoudingen 

 en betrekking van ruimte en tijd steunende natuurwetenschap- 

 pelijke verklaringen te eenen male allen zin en beteekenis, 

 maar met de denkkategorieën causaUteit, realiteit, substantie, 

 gaat zelfs het buiten het bewustzijn verblijvende (extramen- 

 tale, gnoseologisch transcendente) subject, de drager zelf onzer 

 gedachten en begeerten te loor, en bestaat er niets meer, waarop 

 onze gedachtenwereld kan betrokken worden. Is eene dezer onmis- 

 bare overdrachten, of zijn ze beide, op illusie gegrond, dan bestaat 

 er kort en goed voor ons geene Natuur, maar is alles eene zin- 

 nelooze phanlasmagorie , een droom gedroomd door het Niets^ 

 en de gewaande natuurwetenschap is dan met de alchimie en 

 astrologie in de rommelkamer der voorkritische begoochelingen 

 te werpen. Men moge de conclusiën bemantelen zoo veel men 

 wil: de afgrond van een bodemloos Niets grijnst ons dan aan- 

 Bestrijdt dus de «empirist" de toepasselijkheid van alle meta- 

 physisch anthropomorphisme bij 's menschen pogingen tot het 

 vormen eener wereldverklaring, dan heft hij daarmede alle we- 

 tenschap op : laat hij het recht der hypostase in beginsel gelden, 

 dan bekent hij daarmede dat wij ons de werkelijkheid alleen 

 volgens geestelijke voorbeelden kunnen denken , en dat wij van 



