490 



dezelve alleen in zooverre inzicht en begrip kunnen hopen te 

 erlangen, als onze uienschelijke overdracht reikt en onze re- 

 praesentatieve begrippen transcendente geldigheid bezitten. 

 Niemand kan buiten eigen huid sluipen: ook de menschelijke 

 geest blijft onverbiddelijk binnen eigen grenzen besloten. On- 

 dersteld dus dat er iets te begrijpen valt, wat wij allen in- 

 stinctmatig blijven vasthouden, zoo kan de denkende geest de 

 Natuur slechts uit zich zelf verstaan , en beeft geene andere 

 bron van kennis der werkelijkheid dan repraesentatieve gedach- 

 ten en gewaarwordingen. Onverbiddelijk geldt voor ons weten 

 de leuze: »De mensch is de maat aller dingen." 



Tegenover den metaphysica-schuwenden empirist blijft het 

 dus bij de slotsom onzer voorafgegane redeneeringen: stof 

 bestaat niet: alles is rjeest. Het ivezen der werkelijkheid 

 is kracht: alle kracht is geschematiseerde en gelocaliseerde wils- 

 kracht, hl laatsten aanleg lost de kracht zich op in Wil 

 en Idee, de in hun wezen onderling onafscheidelijke fac- 

 toren van ons eigen geestelijk bestaan. Op hunne beurt zijn 

 deze factoren op te vatten als functiën of uitingsivijzen der in 

 haar wezen niet blinde en doode maar intuïtieve en levende Sub- 

 stantie , pluralistisch gesplitste manifestaties van een eenig en 

 ondoorgrondelijk Alwezen , in hetwelk alleen alle Zijn is. De attri- 

 butieve tweeheid van wil en idee aan het Absolute heeft men 

 te verdedigen ook tegen den geheel idealistisch gezinden em- 

 pirist, tegen den »von des Gedankens Blasse angekrankelten" 

 neokantiaan (VAmmcER bijv.), wiens wijsheid haar toppunt 

 heeft bereikt in de illusionistische leuze: «Buiten mijn eigen 

 denken weet ik van niets." Tegenover den zoodanige, zoowel 

 als tegenover den volgeling van Hegel , heeft men met nadruk 

 te doen gelden, dat met zijne begrippen en voorstellingen het 

 Wezen van al wat bestaat niet omvat kan zijn, maar nog 

 noodzakelijk een iets buiten het bewustzijn als oorzaak en 

 substraat der ideeën moet worden aangenomen. Alle doctrinaire 

 beweringen van blootelijk empirische (=rintramentale) waarde der 

 kategorièën wederleggen zich zelf. Reeds Jakobi (1743-1819) 



