491 



heeft scherp en duidelijk het dilemma aangegeven, dat doodelijk 

 wordt voor een realiteit-loochenend idealisme en een trans- 

 cendentaal realisme noodzakelijk maakt: de aandoeningen, 

 waardoor wij de empirisch gegeven stof der waarneming 

 ontvangen, moet óf van verschijnselen, of van eene transcen- 

 dente realiteit uitgaan, liet eerste is ongerijmd, wijl verschijn- 

 selen in Kantischen zin zelve niet dan voorstellingen zijn, en 

 er dus op die onderstelling vóór alle voorstellingen bereids 

 voorstellingen voorhanden moesten wezen; het andere, met 

 richtig instinct maar inconsequentie van leer, door Kant zelf 

 aangenomen , is in strijd met de leer , dat verhouding van 

 oorzaak en gevolg alleen binnen het denkend bewustzijn geldt, 

 en de kategorie der oorzaak niet leiden kan tot eenige zelf- 

 standigheid buiten den denkenden geest. Naar men weet is dit de 

 grove inconsequentie geweest die aldra de Kantische » Vernun/t- 

 kriti/c" kort na haar verschijnen in duigen dreigde te doen 

 vallen. Volgens Kant slaat de kategorie der oorzaak slechts 

 op verschijnselen of voorstellingen , en toch zoude de affectie 

 van «Dinge an sich" uitgaan. Is nu eene uitsluitend immanente 

 opvatting van de kategorie der oorzaak onhoudbaar: sluit zij de 

 ongerijmdheid in, dat (het ontstaan onzer voorstellingen alleen 

 door andere voorafgegane voorstellingen wordt bepaald en dus) onze 

 voorstellingen in ons causeeren voordat zij nog bestaan: dan 

 heb ik werking op mij van buiten te erkennen , en verval daar- 

 door van zelf tot de noodzakelijkheid om in den een of anderen 

 vorm de dynamische hypothese weder op Ie vatten. Het wezen 

 der dingen gaat dan ook niet op in idee; eene gedachte en 

 eene in handeling omgezette gedachte zijn twee zeer verschil- 

 lende entiteiten. Gedachte en werkelijkheid behooren bij elkaar 

 als de concave en convexe zijden van eenen cirkel; zij zijn als 

 de beide zijden eener medaille , die evenals de maan ons slechts 

 eenen kant — hier den ideëelen — laat zien. De werkelijke Natuur 

 is nog iets anders dan voorstelling ; bij den gedachten inhoud moet 

 nog een nescio quid komen, opdat er werkelijkheid uit worde. 

 Niet als denkend wezen ondervinden wij het bestaan van wat 



32 



