494 



Bij eenig nadenken vloeit uit het bovenstaande voort , dat 

 de grond en bronwei van ons bewust bestaan niet zelf reeds 

 met ons menschelijk bewustzijn kan behept wezen, evenmin 

 als de krachten , die den grondslag der droomen uitmaken , 

 zelve reeds droomen zijn. De bewuste voorstelling draagt een 

 secundair karakter, daar zij geproduceerd wordt naar aanlei- 

 ding van botsingen tusschen bereids existente krachten of wils- 

 uitingen. Denkt men de mogelijkheid weg van coUisiën tusschen 

 ons intuïtief geconstrueerd organisme en de overige werkelijk- 

 heid buiten ons, dan vervalt ook de mogelijkheid van het 

 ontstaan des bewustzijns. Evenmin als stoffelijk kan dus onze 

 bestaansgrond a priori bewust wezen, een toestand die begren- 

 zing, eindigheid en tegenstand van iets anders vooronderstelt. 

 Als grondslag van aanschouwde materie en bewustheid kan 

 het Wereldwezen op zich zelf §een dezer twee zijn. Wat 

 kan het dan nog zijn? Niets anders dan onstoffelijk en onbewust, 

 eene geestelijke bronwei van zuiver intuïtieve, zonder reflectie 

 of redeneering verwerkelijkte, en dus in onzen zin onbewuste, 

 ideeën , — kortom , onbewuste Geest, het zoo befaamde Onbewuste 

 van Eduard von Hartmann. Wij hebben gezien, dat de inhoud 

 der Natuur idee moet zijn ; bij de realisatie nu der wereldidee 

 kan het Absolute zich zijner niet op menschelijke wijze bewust 

 wezen, omdat er buiten het Absolute niets bestaat, in onder- 

 scheiding waarvan het zich in zijn transcendent bestaan buiten 

 de spheer der realiteit als iets bijzonders kan leeren kennen. 

 Bewust wordt de absolute Geest zich alleen secondair in de 

 afzonderlijke organismen, in de individueele zielen, door Hartmann 

 opgevat als stralenbundels van intuïtieve wilsuitingen, in tweeden 

 aanleg en voorbijgaande gericht op een bepaalde groep van 

 primaire wilsfunctiën , — de uit atoomkrachten opgebouwde 

 organismen. Eene mogelijke suprdbewustheid van het Absolute 

 blijft daarbij voor ons weten transcendent. 



De bewuste en discursieve vorm, waarin wij denken, kan 

 niet behooren tot het primaire wezen der Natuur; het rede- 

 neerend bewustzijn als zoodanig is geene blijvende zelfstandigheid, 



