497 



Is eeiiniaal het onbewiist-geeslelijk karakter erkend van 

 het Wezen dat in de Natuur subsisteert, dan zal men van 

 zelf ophouden de geestelijke binnenzijde, de keerzijde der aan- 

 schouwbaar geworden , werkelijkheid , als toevallig accident te 

 beschouwen aan de op zich zelve blinde en stoffelijke Na l uur , 

 die, zooals ik heb getracht waarschijnlijk te maken, niets is 

 dan eene fheophanie, eene door God in het aanzijn geroepen 

 labiele en onzelfstandige verschijuing. Deze einduitkomst be- 

 houdt hare waarde , ook wanneer wij weigeren in het negatief 

 praedicaat » onbewust" iets anders te zien dan eene zuiver 

 relatieve bewering, opgesteld van het standpunt onzer men- 

 schelijke bewustheid. Ik voor mij gevoel mij hiertoe genoopt ; 

 tot dus verre heb ik nagenoeg geheel van Hartmann's stand- 

 punt uit geredeneerd, doch persoonlijk wenseh ik het thans 

 in het midden te laten , in hoeverre het negatief praedicaat 

 » bewusteloos" voor den Wereldgeest eene meer dan relatieve 

 beteekenis heeft met betrekking tot het bewustzijn dat wij 

 leeren kennen. Eene mogelijke suprabewustheid blijft mijns 

 erachtens voor ons weten ganschelijk daargelaten , en het wil 

 er bij mij niet in , dat een Wezen , hetwelk met zijne intuïtie 

 den inhoud der geheele Natuur moet gedacht worden te om- 

 vatten , en in dien zin dus alziend en ahvelend moet heeten , 

 van zich zelf niets zoude weten , m. a. w. onwelend zoude zijn 

 van het eenige wezenlijke dat er bestaat. Wij raken hier 

 op het gebied der zoogenoemde metaphysische «aporieën", die 

 in elk door menschen uitgedacht stelsel van wereldverklaring 

 onvermijdelijk worden aangetroffen. Evenals andere beoefenaars 

 der wijsbegeerte vind ook ik die in het stelsel, dat overigens 

 in relatieven zin door mij wordt beaamd ; doch in stede 

 van de logische zwarigheden, die ik bij Hartmann bespeur of 

 meen te bespeuren, op triomfantelijken toon in den breede uit 

 te meten , laat ik het liever aan den vooruitgang der philosophie 

 over , de voor der hand overgebleven bezwaren en tegenstrijdig- 

 heden positief te boven te komen , iets wat trouwens altijd slechts 

 onder asymptotische nadering tot het ideaal onzer kennis het 



