499 



en bedenkelijke verdwijnen in het denkbeeld van den Geest 

 als iets dat, zoolang het einddoel niet is bereikt, onophoude- 

 lijk veranderingen ondergaat en in een doorloopenden toestand 

 van overgang verkeert, — juist wijl het leeft. Wat meta- 

 physisch en dynamisch in de reaaldialektiek der natuurkrachten 

 zijnen grond heeft, behoeft subjectief zoo angstig niet verme- 

 den te worden , want ten eerste steekt er niets verkeerds of 

 beschamends in, en ten tweede helpt immers het zorgvuldigst 

 vermijden toch niets, vermits hetgene wij vermijden willen 

 ons eigen innerlijkste wezen is. De beste kritiek van de 

 zwakke zijden eener theorie ligt bij slot van rekening in het 

 opstellen eener hoogere hypothese, waarin weder eenige nieuwe, 

 nadere verklaring en verevening eischende, moeilijkheden hare op- 

 lossing vinden. Het verkeerde elimineert zich dan zonder leven 

 of geraas van zelf. Hun eindelijk , die uit het hier aangeduide 

 inzicht in de relativiteit en incongruentie der menschelijke wijs- 

 heid het logisch verbod putten , om zich dan nog verder in te 

 laten met het opbouwen van natuurphilosophische , »uit der 

 aard onbestaanbare en onvergankelijke luchtkasteelen", ant- 

 woord ik dat de constructieve bemoeiingen der philosophische 

 systematici niet dan de algemeenste en hoogste uitingen zijn 

 van den synthetischen en synoptischen drang, die aan alle weten- 

 schappelijke hypothese ten grondslag ligt. Kreeg ooit de on- 

 derdukking van den drang tot speculatieve synthese haar wer- 

 kelijk beslag, niet alleen de dood der metaphysica, maar de 

 ondergang van alle wetenschap zoude daarmede bezegeld zijn. 

 Tegenover den metaphysicus , dien hypothesenmaker in de 

 tweede macht, gevoele men veeleer eene uit bewondering 

 en meewarigheid gemengde sympathie dan vijandig leedvermaak, 

 wanneer men bepeurt hoe zelfs de diepzinnigste denker bij al 

 zijn gezwoeg zich te vergeefs aftobt, om de waarheid door 

 zijne bespiegelingen op te diepen. Onverklaard zal nl. dit 

 groote mysterie van het bestaan onzer wereld voor den armen 

 aardbewoner wel altijd blijven; doch is het daarom minder 

 achtenswaardig, wanneer des menschen drang naar kennis 



