oOl 



«sensible: ainsi les pierres du monument ; et les lois iiiécaniques, 

 »qui règlent inflexiblement leurs rapports, sont la condilion de 

 «toutes les combinaisons supérieures auxquelles Tindustrie et 

 «Tart peuvent les faire servir. M. de Hartmann appelle sa theorie 

 )>un atomisme dynamique. Il croit que la science et la spécula- 

 »tion philosophique y trouvent une egale et légitime satisfaction. 

 »La physique mathématique ne peut se passer pour ses applica- 

 «tions mécaniques de rhypothèse des atomes; la mélaphysique se 

 »refuse a en faire des principes étrangers a la pensee et a la 

 «volonté, ce qui romprait l'unité de l'être, et, en contredisanl 

 »)les grands principes de l'analogie et de la continuité, intro- 

 »duirait un dualisme insupportable." (^) 



Men zoude toonen, Hartmann's concrete eenheidsleer des 

 onbewusten Geestes al zeer slecht te hebben begrepen, wilde 

 men in zijne aan een metaphysiseh panpsychisme verbonden 

 dynamische atomisliek eene soort van spiritisme zien , omdat 

 zijne leer de atomen als zuivere krachtwezens opvat. Het 

 spiritisme als wereldbeschouwing is alleen denkbaar op de 

 onderstelling van een dualisme tusschen (den eo ipso als bewust 

 gedachten) geest en (de bewustelooze) stof, een dualisme dat 

 juist is opgeheven door de aanneming van een al-eenen , onbe- 

 wusten, Wereldgeesl. Zooals van zelf spreekt, kan hel spiri- 

 tisme alleen bewuste en daarbij toch onlichamelijke, dus van 

 de stof gescheiden en deze bij gevolg bereids vooronderstellende , 

 geesten gebruiken. Zoo natuurlijk van het standpunt eener 

 intuïtieve Panpsyche de zoogenoemde nachtzijden des mensche- 

 lijken levens te verklaren zijn, daar zij op den samenhang 

 van het individu met het Absolute berusten, zoo geheel in 

 strijd met alle eenheidsleer en in het bijzonder met Hartmann's 

 wereldopvatting moet het spiritisme zijn , ook dan wanneer 

 men den atomen bewustzijn toeschrijft (een punt, dat ik met 

 opzet onbesproken heb gelaten). Immers, ten gevolge van de 

 armoede zijns inhouds ware een atomistisch bewustzijn slechts 



(*) Prof. D. NoLEN, in zijne inleiding lot de Fransche vertaling der 

 Philosophie v. h. Onbewuste, blz. XX — XXU. 



