502 



te deüÉ^en als een bewusimjw vaii den laagst denkbaren graad, 

 lerwijl; daarentegen het bewustzijn der » spirits" óf het; na 

 het Goddelijke hoogst denkbare, of ten; minste een onzeggelijk 

 hooger bewustzijn dan dal van den raensch zoude moeten 

 wezen. (*) 



Bij wijze van toegift wil ik hier nog een drietal uitingen 

 citeeren van bekende geleerden, met de bedoeling, den natuur- 

 geleerden lezer tot nadenken te stemmen over de houding die 

 in onzen tijd door de naturahsten velerwege wordt aangenomen 

 tegen de philosophie in het bijzonder, en tegen elke meer 

 idealistisch gekleurde wereldbeschouwing in het algemeen. 



Het eerste citaat is van Ernst Haeckel. Deze geleerde, die 

 met zijne hylozoïstisch-mechanistische natuuropvatting een 

 onhoudbaar, doch van vooruitgang getuigend, midden inneemt 

 tusschen materialisten en spiritualisten (^), zegt in de tweede 

 uitgave zijner Natuurlijke Scheppingsgeschiedenis: '>Deonmassa 

 »van nieuwe empirische feiten, waarmede de reusachtige vor- 

 «deringen der nieuwere wetenschap ons hebben bekend gemaakt , 

 «heeft eene overwegende neiging in het leven geroepen tot 

 «speciale bestudeering van bijzondere verschijnselen en van kleine, 

 »eng begrensde ervaringsrubrieken. Daarbij wordt dan de kennis 

 »der overige deelen en voornamelijk van het groote, omvattende 

 »gehéél der Natuur meestal volslagen verwaarloosd.... Nog veel 

 «nadeeliger echter dan genoemde eenzijdige richting is voor het 

 «algemeen inzicht in het ensemble der Natuur het gebrek aan 

 «philosophische vorming, waardoor de meeste natuuronderzoekers 

 «onzer dagen zich onderscheiden.... Uit de beklagenswaardige 

 «vervreemding der natuurwetenschap van de philosophie, uit 

 ))het ruwe empirisme, dat heden ten dage helaas! door de 

 «meeste natuuronderzoekers als «exacte wetenschap" wordt 



(O Vgl. Dr. U. V. KoEBEU, das pliil. System E. v. HARTMANN's(iöre67atf 

 1884), blz, 'lbo. Over het vraagstuk zelf vergelijke men E. v. Hartmann: 

 der Spiritismus [1885J, Moderne Probleme [1886] No. XH, en Geister 

 oder llaliucinationen? in het tijdschrift Sphinx", jaargang 1887. 



(2) Ctr. Dr. R. v. Koeber, 'ht E. Haeckel Materialist F" Berlijn 1HS7. 



