504 



» onmiskenbaar op monisme uit. Het dualisme, men moge het 

 «opvatten als tegenstelling van geest en natuur, inhoud en 

 «vorm, wezen en verschijnsel, of hoe men het overigens aan- 

 )>duide, is voor de natuurwetenschappelijke beschouwingswijze 

 »onzer dagen een volkomen overwonnen standpunt. Voor deze 



«laatste bestaat er geen materie zonder geest , maar evenmin 



»ook" (bewuste) »geest zonder materie. Of liever, er bestaat 

 «noch geest noch materie in den gewonen zin, maar slechts 

 «iets dat beide tegelijk is. Deze op waarneming berustende 

 «zienswijze van materialisme te beschulligen, is even verkeerd 



»als haar van spiritualisme te willen betichten Alle materie 



»is voor ons levend, d. w. z. van den Goddelijken geest, van 

 »wet en noodzakelijkheid doordrongen. Wij kennen geene 

 »materie zonder dezen Goddelijken geest, geen geest zonder 

 «materie. Wie daarentegen van eene geestelooze en ruwe materie 

 y> spreekt, die bewijst daarmede slechts de geesteloosheid en ruw- 

 y>heid zijner eigene opvatting van de materie'' (M 



Mijn overzicht is ten einde. De beoordeeling van de 

 waarde der door mij hier uiteengezette wereldbeschouwing, 

 die men van een physisch standpunt dynamisch atomisme, 

 in metaphysischen zin panpsychisme kan noemen , zij den lezer 

 overgelaten. Vrij ondubbelzinnig heb ik naar ik meen het 

 hypothetisch karakter der theorie op den voorgrond gesteld ; 

 ik heb daarbij te kennen gegeven dat ik zelf het er niet 

 voor houd, dat in Hartmann's geschriften het laatste woord 

 der menschelijke wijsheid gesproken is, zij het ook overigens 

 onbestrijdbaar dat geen tegenstander het hem tot dusverre 

 verbeterd heeft. De transcendentie en immanentie van 

 het Absolute, de absolute negativiteit van het einddoel der 

 Natuur, de mogelijkheid van een relatief pluralisme ook bene- 

 den de oppervlakte der verschijnselen , het ontstaan en de 

 teleologische beteekenis van het bewustzijn , — ziedaar zoo- 

 CO Aangeb. door Dr. Karl du Prel : der gcsunde Menschenverst. vor 

 den Protemcn der Wissensch. {Bert. 1872), blz. 23- 



