80H 



vele punten van discussie, betreffende welke HAiiTMAiVN*5i 

 redeneeringen ook den bescheiden en voorzichtigen beoor- 

 deelaar meer of min onbevredigd laten en tot tegenspraak 

 uitlokken. Doch wal wil meni' Hartmann's geschrif- 

 ten zijn menschenwerk en zullen op hunne beurt door 

 latere werken worden geantiqueerd. Deze zienswijze strookt 

 trouwens volkomen met de door dezen grooten epigoon der 

 klassieke philosophen verkondigde ontwikkelingsleer. Onze 

 Berlijner leermeester is zelf de laatste om zich te ergeren, 

 mocht men hem met de woorden van den dichter Rückert 

 (1788-1866) willen toeroepen: 



"Du hast den Geistern der Geschichl' ilir Recht gethau . 

 Wenn du sie alle nimmst als Fortschritl auf der Bahn , 

 Die wahre Seite erkennst an den Einseitigkeiten , 

 Und gleichst in Einsicht aus, der Ansicht Streitigkeiten : 

 ünd dir geschieht dein Recht , wie ihnen ihr's geschehn . 

 Wenn wir die Wahrheit auch in deinem Irrtum sehn," 



Hoe overigens met betrekking tot het opbouwend gedeelte 

 mijner verhandeling het eindoordeel des ontwikkelden lezers 

 uitvalle, men zal mijns erachtens zooveel althans als voor goed 

 bewezen moeten toegeven, dat wetenschappelijk gesproken het 

 woord ))StoP' als aanduiding eener substantie eene voxnihili is, 

 en op ons standpunt van geestesontwikkeling de natuuropvat- 

 ting van een Demokritos, Lucretius en Holbach alleen in 

 hislorischen zin ter sprake mogen komen. De geestloochenende 

 stofjesleer is geheel onhoudbaar , en slaat bij grondig door- 

 denken in haar tegendeel om , — in eene stofloochenende geestes- 

 leer. Deze uitkomst staat vast, geheel afgezien nog van de ethisch- 

 praktische overweging, dat de materialist eerlijker wijze dient 

 te erkennen, dat in zijne natuuropvatting het spreken over 

 plichtbesef en zelfverloochening geen zin heeft. (*) Wordt er 

 in het natuurproces niets solidairs beoogd, is de wereld niets 



(*) Het is het besef dezer waarheid, dat aan Voltaire (1694—1778) aan- 

 leiding gaf tot de befaamde verklaring: «Si Dieu n'existait pas, il faudrait 

 i'inventer, mais toute la Nature nous crie qu'il existe." 



