506 



dan een natuur- en wiskundig vraagstuk en de mensch een 

 zuiver scheikundig probleem , dan hebbe men ook de conse- 

 quentie om alle zedeleer, tegelijk met alle andere «buitenissig- 

 heden" , het physisch-chemische automatengezelschap uit te wer- 

 pen. Voorzeker valt te erkennen dat het moderne materialisme, 

 hoe confusionistisch en onkritisch ook in wetenschappelijk opzicht, 

 altijd eene groote historische verdienste zal blijven behouden : 

 het .heeft krachtdadig bijgedragen tot opruiming van alle bijgeloof 

 aa,n zinlooze wonderen , grilligheden en willekeur in de Natuur : 

 het heeft medegewerkt tot uitroeiing der kinderlijke vrees voor 

 duivelen en daemonen. Als richtsnoer van onderzoek kan het 

 ook nu nog dienst doen. Het materialisme heeft echter om zoo 

 te zeggen het kind tegelijk met zijn badwater weggeworpen, en 

 zijne stellende bewering; de uilsluitende substantialiteit der stof, is 

 voor de rechtbank eener wetenschappelijke kritiek onhoudbaar 

 gebleken. De hoofdstelling der materialisten wordt weerlegd door 

 de twee glansrijkste veroveringen der nieuwere natuurwetenschap. 

 De wet van het behoud en de omzetbaarheid van arbeidsver- 

 mogen , door Leibniz reeds opgesteld , maar eerst in onze eeuw 

 door mannen als Mayer en Yoüle proefondervindelijk gestaafd, 

 maakt de identische kracht tot constant substraat van de wis- 

 selende materieele verschijnselen, hetgeen juist het omgekeerde 

 is van de materialistische bewering , dat de kracht accidens en 

 de stof substraat is. Het onstoffelijke en bovenzinnelijke, dat 

 door den materialist werd geloochend, is zoodoende tot den 

 grondslag geworden der geheele waarneembare Natuur. De 

 physiologie der zintuigen heeft bovendien tot het inzicht geleid, 

 dat er meer werkelijkheid is dan in ons empirisch waarneem- 

 baar kan worden; dat buitendien de waarneembare wereld, 

 ons eigen lichaam raedegerekend , niet dan voorstelling, pro- 

 duct van onze voorbewuste synthetische functie is, zoodat wij 

 handelen en wandelen in eene spheer van werkelijkheid , die in 

 haar eigen wezen onverbiddelijk buiten onze waarneming en recht- 

 streefcsche bevatting blijft. In de twee hier aangeduide hoofd- 

 punten stemt Helmholtz, Duitschlands grootste levende natuur- 



