809 



opperlieden der wetenschap is doorgedrongen , laat staan dat het 

 volk als gehéél van deze waarheid eenig hesef zoude hehhen. 

 Toch heeft middelerwijl de wetenschap onhewiist en zonder het 

 Ie willen de taak op zich genomen, om de grondstelling aller 

 echte philosophie : Het Zijn dat wij kennen is uitsluitend een 

 gedacht Zijn, op hare wijze en volgens hare methode proef- 

 ondervindelijk in het licht te stellen. Het is sedert lang zoo 

 ver gekomen, dat een materialistisch opgevat sensualisme zich 

 zelf zoude moeten opgeven , als men slechts overal inzicht genoeg 

 had om de conclusiën te trekken uit zijne eigene resultaten van 

 onderzoek; het materialisme heeft zich zelf wederlegd, zelf als 

 het ware den tak afgezaagd waarop het zat. In de physiologie 

 der waarneming is eens vooral hewezen, dat waarneembaar- 

 heid en werkelijk bestaan niet eens op sensualistisch standpunt 

 verwisselbare begrippen zijn. Er zijn zonnestralen die wij 

 niet zien , luchtgolvingen die Wij niet hooren , moleculaire 

 trillingen die wij niet voelen. De magnetische en elektrische 

 krachten onttrekken zich geheel aan onze waarneming, en 

 zouden niet eens te constateeren zijn, konden ze zich niet om- 

 zetten in evenredige hoeveelheden van andere werkingswijzen , 

 hoedanige in staat zijn tot de ons gegeven zintuigen te spreken. 

 In de theoretische physica heeft men zich gedrongen gevoeld 

 tot opstelling, uitwerking en toepassing der atoomleer; het 

 atoom echter is iets geheel onwaarneembaars; voor ons is hel 

 eene gedachte, niets anders, het zuiver logisch en ideëel prae- 

 paraat eener laatste eenheid, w^aarmede men rekent. Op deze 

 wijze is de empirist en de materialistisch gezinde mechanicus 

 tot metaphysicus geworden tegen wil en dank. O ironie der 

 geschiedenis! De stofjesman dobberende op den donkeren oce- 

 aan van het bovenzinnelijke, — a son insu! 



Het bewustzijn, dat achter het aanschouvvbare mechanisme 

 der waarneembare Na I uur een gemeenschappelijk Substraat 

 ligt, hetwelk het mogelijk maakt, dat de Natuur geen aggre- 

 gaat van onderling onafhankelijke deelen , maar een organisch 

 geheel is, maakt eene wereldopvatting noodzakelijk, welke in 



