^12 



uitgebreide peuiiestrijd ligt lo dezer zake reeds achter ons; 

 destijds waren de in de Philosophie van het Onbewuste ver- 

 kondigde denkbeelden de «haute nouveauté" van den dag, 

 Pe geheele wereld sprak over het onbewuste en de zwaar- 

 moedige levensopvatting van den jeugdigen Pruisischen den- 

 ker. Op zijn 26^ jaar werd Hartmann met een enkelen slag 

 wat men een »modephilosoof" genoemd heeft, een epitheton 

 dat hem bijwijlen nu nog door bestrijders van minder allooi 

 met smadelijke bedoeling naar het hoofd wordt geworpen. En 

 voorzeker is Hartmann tot op heden de modephilosoof van Eu- 

 ropa , maar in den edelen zin des woords : zijne geschriften 

 vormen om zoo te zeggen eene encyklopaedie , waarin de veel- 

 zijdigste , in den loop der tijden opgedoken ideeën op origineelc 

 wijze zijn verwerkt en te zamcn gebracht. {*) Wie kan zijne 

 werken inzien , zonder te bevroeden , dat zij in hoogeren zin 

 eene uitdrukking zijn van het theoretisch bewustzijn onzer 

 dagen? Zij intusschen, dit zij in het voorbijgaan gezegd, die 

 zich, afgaande op de benaming «modephilosoof", de werken 

 van onzen wijsgeer mochten willen aanschaffen met de bedoeling 

 er bij gelegenheid een vluchtig achtermiddaglectuurtje van te 

 maken, zouden aldra tot hunne deemoediging ontwaren, dat 

 Hartmanjn's pikante bevattelijkheid en spreekwoordelijke helder- 

 heid zeer betrekkelijk is, en cum grano salis moet opgevat; 



(i) Voor den naluurgeieL'ide wil ik iiogeens van Hartmann's geschriflen 

 uitdrukkelijk de volgende releveeren: die Philosophie des Unhewussten ; das 

 Unhowusste vom Standpunkt der Physiologie und Dcscendenzthcorie ; 

 Wahrheit und Irrlam hn Darivi?iismus ; Gesnmnielte Studiën und Auf- 

 satzCy Abt, C ^ D; Neukantianiwms , Schopcnhauerianismus und Hege- 

 lianismus; der Spiritismus : Kritische Grimdlequng des transcendcn talen 

 Rcalismus; J. II. v. Kirchmann's Erkcnntnislheoretischer Realismus. Daar- 

 bij komen : A. Taukert , Philosophie gegen naturwissenschaftliche Ueber- 

 hebunfj [1872]; Dr. Carl du Prel , der gesunde MenscJicn verstand vor dm 

 Problemen der Wissenschaft [1872]; M. Veneïianer, der Atlgeist []874j; 

 Fr. V. Goeler-Ravensrurg , die Darwin'sche Theorie [1876]; E. Iupp, 

 Grundtinien eincr I hilosophie der Technik [1877]; 0. Plümaciier , der 

 Kampf ums Unbewussle [1881]; Dr. 1^ v. Ivoeber, das philosophische 

 System E, v. Hartmann's [1884]. 



