514 



beschouwingen rn in liunne verbeelding reeds mei schrik de 

 dagen van de wonderwerkende teleologie der middeleeuwsche 

 godgeleerdheid zagen terugkeeren; menschelijke struisvogels, 

 die door Hartmann's onderzoekingen, rakende de eudaemonolo- 

 gische waarde des levens, uit hun gedachteloozen dommel waren 

 opgeschrikt; godsdienstige lieden, die zich ergerden over de 

 verkondiging van een zich wel doelmatig uitenden maar onper- 

 soonlijken en op zich zelven onbewusten Algeest : lieden , kortom , 

 van de meest uiteenloopende zienswijzen staken zenuwachtig hun- 

 ne discordante bazuinen ten aanval tegen de dood gewaande , maar 

 op onbeschaamde wijze herrezen metaphysica, tegen een werk 

 dat optrad met de onzinnige pretensie, de restaurator te worden 

 eener sinds eenige decennia allengs meer in minachting gevallen 

 wijze van natuuropvatting. Het regende schotschriften van den 

 vaak onhebbelijksten aard. Uit het kamp der materialisten 

 werden quasi-wetenschappelijke protesten kond , die de erbarme- 

 lijke oppervlakkigheid van de natuuropvatting der schrijvers in 

 het helderste daglicht stelden; en die door de aan de andere 

 zijde niet ontbrekende bewonderaars van den nieuwen meta- 

 physicus behoorlijk op hunne plaats werden gezet. Intusschen, 

 in één opzicht bleef de pennestrijd, die zich onmiddellijk 

 rondom het nieuwe werk had ontsponnen, aanvankelijk nog 

 onvolledig : afgezien van sporadische, veelal ongunstige, uitlatin- 

 gen, hulden de korypheeën der natuurwetenschap, eigenlijk naast 

 de philosophen de eenige bevoegde beoordeelaars, zich in den gerie- 

 felijken en tevens voornamen mantel der ignoratie. Litterarische 

 en theologische en philosophische beoordeelingen regende het 

 van alle kanten ; van bevoegde natuurwetenschappelijke zijde 

 echter bleef aanvankelijk alle zakelijke en grondige bespreking 

 uit. En juist de kritiek van die zijde was het , welke in dezen 

 het meest gewenscht was. De Philosophie van hel Onbewuste , im- 

 mers, als metaphysisch systeem eene concordantie van de antithe- 

 sen Hegel en Schopeishauer op het voetspoor van Schelling , was 

 tegelijk opgetreden met de bewering een begin van synthese te zijn 

 tusschen metaphysica en natuurwetenschap. Hartmakn wilde 



