r>25 



tegen het teleologisch karakter van Hartmann's natuurphiloso- 

 phie; toen echter in 1877 de 2^^ oplage zijner anonyme zelf- 

 kritiek in het licht was gegeven met zijnen naam, met de 

 wederlegging van den text der V oplage en met de wederleg- 

 ging der aanvallen van prof. 0. Schmidt, toen stelde, zooals 

 wij gezien heliben, de natuurgeleerde wereld, als bij geheime 

 afspraak, een hardnekkig zwijgen tegenover Hartmann's perti- 

 nente uitdaging om thans eens met de metaphysica in eene ernstige 

 wetenschappelijke discussie te treden. Desgelijks is het gegaan 

 met het pessimisme. Zoolang de/.e theorie slechts als empirisch 

 pessimisme in de »Phïl. v, h. Onb." door Hartmann ontvouwd 

 was, verscheen er een stroom van strijdschriften, die bijna 

 alle van wetenschappelijke waarde ontbloot zijn. Toen de 

 zedelijke beteekenis van het pessimisme in de ^^ Phaenomenologie 

 van het Zedelijk Bewustzijn'' (1879) door onzen philosoof was 

 uiteengezet en in eene afzonderlijke hii^Vdi^e r* tol de Geschiedenis 

 en Bevestiging van het Pessimisme'' (1880) was toegelicht, toen 

 kwamen er nog maar een twaalftal geschriften te voorschijn, 

 waarvan reeds het meerendeel op wetenschappelijke waarde 

 kan aanspraak maken. Nadat Hartmann echter ook de gods- 

 dienstige beteekenis van het pessimisme heeft blootgelegd, en 

 daarmede het optimisme uit zijn laatsten schuilhoek heeft ver- 

 dreven, thans verroert zich, in weerwil zijner dringende oproe- 

 pingen geene enkele pen, om den strijd over het pessimisme 

 in zijn laatste stadium uit te vechten; en wat nog hier en 

 daar bij gelegenheid het licht ziet, is niet dan eene irrelevante 

 nalezing uit vroegere stadiën, waarbij het aan eigenlijk in/.icht in 

 den laatsten stand der vraag ten eenen male mangelt. 

 Ja zelfs zijn er nog altoos geleerde schrijvers van dikke boeken, 

 die van Hartmann verder niets kennen dan eene der oudste 

 oplagen der Philosophie van het Onbewuste, en op deze kennis 

 een oordeel ex cathedra gronden over den geheelen philosoof; 

 en voor het groote publiek, dat zich altijd slechts door den 

 eersten indruk laat leiden, zal Hartmann waarschijnlijk nog lan- 

 gen tijd niets verder zijn dan de «philosoof van het Onbewuste." 



34 



