525 



"in het strijdperk trad, was het bij deze philosophen aanvallen 

 » of zwijgen. Geen hunner had het volle bewustzijn, dat hier 

 »nieer op het spel stond en nog staat, dan de zege van onto- 

 » logische of kriticistische leerstellingen; dat de man, die hier 

 «zijne stem verhief, ver boven de schoollwisten van zijnen tijd 

 »uitzag, en met gespierde vuist de erfenis van een groot ver- 

 wieden begon uit te spreiden op de altaren van een door de 

 )>goden verlaten tijdvak. Een philosoof, die den moed heeft en 

 »de kracht, God en de Goddelijke oekonomie logisch te denken 

 »in den samenhang van historisch breed gefundeerde en ethisch 

 «ernstig bedoelde geschriften, is in onze dagen een verschijnsel, 

 «eenig in zijne soort. En wanneer dan deze man door het 

 «verlangen wordt gedreven, het metaphysisch vacuüm , waarin 

 «onze generatie veroordeeld is te ademen, uit eigen kracht (zij 

 «het ook w^ellicht tégen den natuurlijken aanleg van den schrijver 

 »in) met nieuwen inhoud te vullen: wanneer hij dan een 

 «nieuwen godsdienst bedenkt, liever dan de laatste sporen van 

 «godsdienst uit den gedachtenkring der beschaafde wereld te 

 «laten verdwijnen, — dan nemen wij voor zulk een idealisme 

 «kortweg den hoed af, volkomen overtuigd, dat hij te hoog staat 

 r> boven zijnen tijd om gewaardeerd, laat slaan begrepen te worden. 

 «Dikwijls wordt aangaande van Hartmann de tegenwerping 

 «vernomen, dat het begrip van het Onbewuste der erkenning 

 «zijner exceptioneele denkkracht nadeelig moet blijven. De 

 «beweegredenen dezer tegenwerping zijn doorzichtig genoeg: 

 «zij spruiten voort uit den intellectualistischen grondslag waarop 

 «onze beschaving gevestigd is, en men ducht van bedoeld begrip 

 «eene ondermijning dier basis. De petitio principii schijnt in 

 »zulk eene ongestaafde verwerping niet Ie worden ingezien. 

 r>Wij daarentegen ëijn van meening, dat E. v. Hartmann het 

 y>begrip van het Onbewuste op het ervaringsgebied der ver- 

 « schijnselen zoo alzijdig en afdoende heeft aangetoond , dat het van 

 y>reehtswege liiet meer behoorde bestreden te worden. Als gegrond 

 «zoude de aanstoot kunnen gelden dien men genomen heeft aan 

 «zijne metaphysische gevolgtrekkingen uit dat begrip. Toch 



