87 



Met buirclikiiiy lol de wijze van afstatid zijn iJuze leden voor ccneti vcr- 

 kuop , namelijk bijaldien de kweslie zich bej)aall bij liilliton , en ailoos 

 met in acht neiiiiiijj van voorzorgen tot het weren van vreemden invloeil , 

 waartoe de middelen worden aanje[jeven. Met betrekking tot de wijze 

 van beschikking over het produkl , zijn deze leden van gevoelen , dat over 

 eeue hoeveelheid van 20 a 25,000 pikols jaarlijks de vrije beschikking zou 

 kunnen gelaten worden en het eventueel meerdere produkt , onder billijku 

 bepalingen , aan' het gouvernement behoort geleverd te worden. 



l)c nota lit. C bevat de liijzondere beschouwing van het lid Sa.miiagkns. 

 Deze voegt zich bij de subkommissie Ut. li ; met dat onderscheid, dat 

 hij de proefneming verkieslijker acht op het eiland Banka , hoezeer er 

 geene bedeidvingcii in vindende, dat gelijktijdig eene proel'neming op het 

 eiland Billitun plaats hebbe. Ook dal lid prefereert den verkoop en wel 

 aan eene INederlandsche vennootschap; niet voorbehouil van het regt van 

 wederinkoop binnen vijf jaren , overeenkomstig het Indische wetboek arlt. 

 1519 en volgentle. 



De nota lil. IJ is van het lid Oostiioüt , medeteekenaar van de nota 

 lit. JS,' en heeft de slrekking om zich njcer bijzonder te verklaien tegen 

 den afstand vaii tinmijtien op het eiland BanJca. 



Uwe excellenlie zal de moeijelijkheid beselFen , om bij deze vcrdeeling 

 van gevoelens een stellig advies omtrent alle bijzonderheden uit Ie bren- 

 gen. Onze taak bepaalt zich trouwens tot de mededeeling onzer gedaéfitea 

 over den afsland , en daaraan vermeenen wij met betrekking tot de lin- 

 mijnen te hebben voldaan. 



\Vij zullen thans overgaan tot de beschouwing van het ijzererts. 



Deze erts schijnt door den geheelen archipel in lüeerdere of mindere 

 mate verspreid te zijn , maar nergens overvloediger dan op JSorneo. Ia 

 de het gouvernement toebehoorende streken komt het voor in Tana lawut ^ 

 Tami-hoeinboe , Doensoen , Siang , Moerong , Mendamic , Sainpit , Kot- 

 tawaringin , Matani , aan de rivier Malalioei (tak der Kapoeas) , in Koetei 

 Passir , meest in het geheel centraal land , en op de /iTari/^a^a-eilanden. 



Bcüilca bevat ijzer-erts in verschillenden vormj reeds vroeger benuttig- 

 den de inlanders hetzelve. 



üp Biliitoii wordt in het zuidoostelijk gedeelte des eilands ijzer van 

 goede hoedanigheid gevonden. Yolgens berigten komt het metaal digt 

 aan den beganen grond voor. 



Ook Ccltbcs bevat veel ijzer , speciaal de Oosflzist , en wel in de 

 landschappen ij«/«/(/« , Mendontg , Tolo Taboenkoe en Laiwoci. Blijkens 

 hetgeen op Ternate , aan welk rijk de meeste dier landschappen cijnsbaar 

 zijn, wordt aangebragt , is de kwaliteit zeer voldoende , terwijl men ver- 

 meent, dat de hoeveelheid aanzienlijk is. De eilanden, langs de kust ge- 

 legen , worden gezegd almede ijzer te bevatten. 



Uithoofde van het gebrek aan kennis van de belangrijkheid der overige 

 streken , zuilen wij onze beschouwing moeten beperken tot Tana Jaivut. 



Dezestreek ligt op den züid-oostelijken uithoek van jBti?)(co , en behoorde 

 eertijds tot het groote Banjermassincjsche rijk, doch is sinds lang in volle 

 souvereinileit aan Nederland, afgeslaan. De rapporten van verschillende on- 

 derzoekingen in loco , welke zijn verhandeld bij de verbalen van uwer 

 excellenties ministerie, dd. 2 Julij 1847 No. V30* ^"^ ^^ October 1847 

 No. 4 , en verder voorkomen bij den semi-ollicielen van den gouverneur- 

 generaal , dd. 17 December 1848 No. ^''^1^^ , komen eenparig hierop 

 neder. 



De erts is op de oppervlakte van den grond zoo overvloedig verspreid , 

 dat men jaren en jaren op eene groote schaal zou kunnen werken , zon- 

 der een duim diep in den bodem te behoeven door te dringen ; het ge- 

 halte is bij uitnemendheid rijk ; de erts behoort tot de beste soorten , 

 welke zeer zelden , althans in zulke groote hoeveelheden , worden aange- 

 troffen. Yolgens herhaalde scheikundige onderzoekingen van den hoog- 

 leeraar MüLDKR te Utrecht , bevat de erts 70 per cent zuiver ijzermetaal ,• 



