INTORNO ALLA " QUAESTIO DE AQUA ET TERRA „ ATTRIEUITA A DANTE 



259 



Segue, a c. 1 v. e 2 r., la dedica al cardinale Ippolito d'Este, quel medesimo a 

 cui l'Ariosto doveva dedicare di li a qualohe anno il suo poema: 



Reverendissimo in Cliristo patri et domino meo D. Hyppolito titulo s. Luciae diacono cardi- 

 nali S. E. E. Estensi celeberrimo, magister Joannes Benedictus de CastUione Arretino 

 ordinis Eremitarum dki Augustini sacrae theologiae doctor minimus ac tuae celsitudinis 

 cliens indignus S. P. D. 



bRacteata graecorum sententia fertar, reyerendissime antistes, qua monemur nihil dulcius 



quam omnia scire. Unde dictum est ab Homero Mantuano: Omnium rernm saturitas est prae- 



terquam scire; deinde sententia memoratu digna a principe peripatheticornm dicitur: Omnes 



homines natura scire desiderant. Huius peripathetici ') praecepta emularis; ideo summo prae- 



conio voceque nectarea usque ad sedes Joviales es extollendus. Quoddam yirtutis specimen inef- 



fabile ex te manat quia a tenella aetate bonis disciplinis moribusque politicis ') es eruditus. 



Gatoni Porcio, Hortensio es aequiparandus, qui reipublicae romanae fulgura micantia fuerunt, 



quos historici in senatu romano orasse asserunt. Hi") artis oratoriae cultores et rerum priscarum 



mdagatores exstitere. Enim vero cogitans et percipiens artium liberalium te trutinatorem esse 



atque res antiquas doctiloquasque delectaris perscrutari "), hoc potissimum me impulit ad scri- 



bendum; deinde te agnovi homines palladios colere. Alteram Moecenatem patritium romanum 



queo dicere, qui praesidium et pelta musarum erat. Quid de Hyppoliti 5 ) munificentia pietate 



facundia referamV Moecenati Arpinati es comparandus. Tua liraina, lares semper 6 ) hospitibus 



patent. Caeterum in rebus sacris et in preceptis summi pontificis .Tulii II es alter Metellus et 



Achdles strenuissimus. Dialis Martialis Quirinalis flamines divinis sacris exuperas. Quapropter 



•lulms II Pont. Max. ingenio solertia magnanimitate fide tuam celsitudinem magnifacit. Profecto 



sanctae romanae ecclesiae es propugnaculum atque Tallum inyictissimum. Tuo ingenio, tna for- 



tltudine, Bononiam illam studiorum matrem ab hostilibus armis liberasti. Proh dii immortales! 



Ferraria alteram Camillum genuit, qui Gallos Senones exuyia ex urbe asportantes, Bellona 



fayente, profugayit. Enimyero illustrissimus Hercules genitorque tuns inyietissimus [c. 2 r] 



P. Oornelio Scipioni est ') aequiparandus, qui funditus Cartaginem deleyit. Tanta probitate insi- 



gnique honestate erat praeditus hie ! Quum illico in castra edixit ut omnia ") ex his 9 ) quae 



yoluptatis causa comparata erant asportarentur ac submoyerentur, e castris institores lixas 



abiecit, ne milites effoeminati mollesque 10 ) fierent. Hercle, pater tuus bellipotens, animi gene- 



rositate, corporis robore, Paulum Aemilium, Marcum Marcellum antecelluit. Hi, florente repu- 



blica romana, fulgura belli coruscantia fuerunt. Munificus quoque pater dl ) tuus, munificentia 



effulgens, heroas externos ex suis sedibus profligates quondam liberalitate pietate in aula sua 



splendida excipiebat. Si patayinam illam facundiam, Demosthenis elegantiam, Oiceronis copio- 



sitatem haberem, tui genitoris magnanimi nequirem fortia facta exarare. Insulsum mihi esset 



laudes tuae illustrissimae sororis D. Isabellae Marchionissae Mantuanae dominaeque meae obti- 



cescere, quae ex prosapia regali originem duxit. Barae heroides hoc tempore i! ) comperiuntur, 



quae litteris, moribus, honestate, generositate , munificentia, comitate, facundia, pudicitia, fide 



tuae sorori doctiloquae sint comparandae. Graccas illas romanas et Hortensii filiam aemulatur. 



Lucretiam pudicitiae speculum romanam castitate excedit. Deinde Publiam i:1 ) Quirinam integerri- 



maeque sinceritatis spectaculum probitate integritate illustrissima soror tua precelht. Caeterum 



quum recolo et in mente men eyolyo illam fandi copiam quam maximopere mihi accomodasti, 



yidebatur mihi Catonem Demosthenem Ulixemque facundum audire. Quamobrem banc questionem 



pene diyinam a Dante Florentino poeta clarissimo olim decisam, disputatam et manu propria 



exaratam celsitudini tuae dedicayi, in qua duo elementa aquae et terrae describit qnalemcunque 



eminentiorem locum obtineant '*). Qua de re mihi yisum fuit ne tarn erudita perutilis ac fami- 



gerata quaestio periret. Oonatus sum ut in lucem prodeat et ne 15 ) ipsius Dantis ingenium speeu- 



latioque '•) astronomicae artis delitescat. Igitur agnoscere poteris beniyolentiam amieitiam quam 



erga celsitudinem tuam sororemque tuam illustrissimam habeo. Haec quaestio quippe Mantuae 



iuit auspicata quam magis deamo quam patriam meam Ideo tuam celsitudinem quaeso quod 



