320 



UlUSEPPE BOl'TITO 



64 



figura [Fig. 3" d. Tav.], ubi sit 3 ) coelum circulus in quo a, aqua circulus in quo 6 ; terra circulus 

 in quo e, nee refert, quantum ad propositum, utrum *) aqua parum vel multum a terra distare 

 videatur. Et sciendum quod ista est vera, quia est qualis est forma et situs duorum elementorum ; 

 aliae duae superiores falsae et positae sunt non quia [c. 8 r] sic sit, sed ut sentiat discens, ut ille 

 dicit in primo Priorum. Et quod terra emergat per gibbum et non per centralem circumferentiam 

 indubitabiliter patet, considerata figura terrae emergentis. Nam figura terrae emergentis est figura 

 semilunii qualis nullo modo esse posset si emergeret 5 ) secundum circumferentiam regularem 

 sive centralem; nam, ut demonstratum est in tbeorematibus ") mathematicis, necesse est circum- 

 ferentiam regularem sphaerae a superficie plana sive sphaerica, qualem oportet esse superficiem 

 aquae, emergere semper cum orizonte circulari. Et quod terra emergens habeat ') figuram qualis 

 est semilunii patet 8 ) et per naturales de ipsa tractantes , et per astrologos climata e ) descri- 

 bentes, et per cosmographos regiones terrae per omnes plagas ponentes. Nam , ut communiter 

 ab omnibus habetur, liaec habitabilis extenditur per lineam longitudinis a Gadibus '") quae 

 supra terminos occidentales ab Hercule ponitur, usque ad ostia il ) fluminis Ganges, ut scribit 

 Orosius; quae quidem longitudo tanta est ut, occidente sole, in aequinoctiali existente, illis 

 qui sunt in altero terminorum , oritur illis qui sunt in altero , sicut per eelipsim lunae com- 

 pertum est ab astrologis. Igitur oportet terminos praedictae longitudinis distare per clxxx gradus, 

 quae est dimidia distantia totius circumferentiae. Per lineam vero latitudinis , ut communiter 

 habemus ab eisdem, extenditur ab illis quorum zenith ii ) est circulus aequinoctialis usque ad 

 illos, quorum zenith est circulus descriptus a polo zodiaci circa polum mundi, qui quidem ") 

 distat a polo mundi circiter xxiii gradus, et sic extensio latitudinis est quasi lxvii u ) graduum 

 et non ultra, ut patet intuenti. Et sic patet quod terram emergentem oportet habere figuram 

 semilunii vel quasi, quia 15 ) ilia figura resultat ex tanta latitudine et longitudine, ut patet. Si 

 vero haberet orizontem circularem baberet figuram circularem cum convexo et sic longitudo et 

 latitudo non differrent ,6 ) in distantia terminorum, sicut manifestum esse potest etiam mulie- 

 ribus. Et sic patet de tertio proposito in ordine dicendorum ") (c. 7t>, lin. 20-8r, lin. 34). 



') Qui comincia nelle ediz., fuorche nell'ediz. principe, il § 19° che non porta titolo speciale. 

 2 ) STFGMA; sed E. 3 ) ut sit ES; sit TFGM. *) verum ESTFGM. ") emergeretur ES. ') teo- 

 rematibus E. ') habet S. 8 ) ut patet ES. '') et climata E. i0 ) gradibus S. ") hostia E. 



i2 ) ceniih E. E cosl in seguito. ,8 ) ILdquid E; quicquid S; qui TFGM; qui quidem A. '*) Ixyii E. 

 ls ) Q a E. H ) differet E. ") II R. (p. 21) propone di trasportare questa chiusa, come pure il 

 principio del § aeg. dopo i periodi * di significato oscurissimo „ del § 18°. 



Dal ragionamento del § precedente si trae finalmente in questo la risposta alia 

 ragione della prima istanza, per proseguire subito a confermare a posteriori tutto il 

 ragionamento fatto. 



S'era detto che per obbedire alia Natura Universale che mirava a formare dalla 

 mescolanza dogli elementi la varieta dei corpi misti, la terra avrebbe consentito a 

 sollevarsi in parte dall'acqua. Cio a'era concluso a priori, conforme a un principio 

 teologico-platonico, e contro la ragione della prima istanza (che la terra essendo 

 dotata d'uniforme gravita dovesse stringersi ugualmente intorno al centro del mondo) 

 o, che e lo stesso, contro la prova meccanica addotta, si badi bene, da Aristotole, 

 come l'Angelitti sa (Atti, ecc, p. 18, n. 1), ripetuta da Avicenna, da Averroe, da 

 Alberto Magno, daU'Aqiiinate, dal Sacroboseo e da inflniti altri (1), a dimostrare la 



(1) Si veda la Mem., T, pp. 76-77, 93, 135 sgg. Per Averroe cfr. De Coelo, II, tex. 106 sgg., c. 18v sgg. 

 Di Cecco d'Aseoli si noti specialniente quanto dice a c. 8fl dell'ediz. Ven. d. 1499: u Quam vis terra 

 " quoad superficiem non sit rotunda, tamen quoad totum corpus est rotunda et sic est uniformis, et 

 a sic non monies nee colles earn impedient quia maior mons non addit supra terram sicut minor pilus 



