73 1NT0RN0 ALLA " QUAESTIO DE AQUA ET TERRA „ ATTRIBUITA A DANTE 329 



" hominis, ut non possint explicari ut manifestum est, quoniam demonstratio per 

 " causam propriam et necessariam non est in eis ex propria potestate eo quod in natu- 

 " ralibus propter generationem et corruptionem propriarum causarum sicut effectuum, 

 " non est neeessitas. In metaphysicis non potest fieri demonstratio nisi per effectum. 

 " Quoniam inveniuntur spiritualia per corporales effectus et creator per creaturam, 

 " sicut patet in ilia scientia. In moralibus non possunt esse ex propriis demonstra- 

 " tiones ut Arist. docet et similiter nee in logicalibus nee grammaticalibus, ut planum 

 " est, possunt esse demonstrations potissimae propter debilitatem materiae, de qua 

 " sunt illae seientiae. Et ideo in sola mathematica sunt demonslrationes potissimae 



* per causam necessariam. Et ideo solum ibi potest liomo ex potestate illius seientiae 

 " devenire ad veritatem... in sola mathem. est certitudo sine dubitatione „ (Venezia, 

 1750, p. 46, Parte 4°, dist. I, e. 3. — Poco piu avanti a p. 49 adopera un'altra 

 espressione che vediamo usata pure nella Q. : " Omne efficiens agit per suam vir- 

 " tutem quam facit in materiam subiectam, ut lux solis facit suam virtutem in 

 " aere „,ecc). E se questo non basta a dissipare il preteso non senso cbe e stato 

 ravvisato da taluno nell'intralciato periodo della Q., si senta quanto annota al passo 

 aristotolico Averroe (Pht/s., I, tex. 3, c. 4 » d. od. cit.): " Dicit (Arist.) et ilia quae 

 " sunt cognita apud nos primo de rebus naturalibus, sunt eomposita causata ab ele- 

 " mentis, et ilia quae sunt ignota apud nos naturaliter sunt causae compositorum, 

 " sed possibile est ex rebus compositis idest ex consequentibus earum cognoscere 

 " causas, adeo quod ex hoe erunt notae illae causae ex quibus componuntur. Causae 



* autem sunt notiores apud naturam, quia natura facit eomposita ex causis. Ende 

 " videtur quod causae sunt notiores apud illam; sicut est dispositio in rebus artifi- 

 " cialibus cum artifice, scilicet quoniam causae sunt cognitiores apud ilium. Si igitur 

 " nos ageremus res naturales, tunc causae essent notiores apud nos; sed quia nos 

 " non habemus agere eos, ideo dispositio in eis apud nos est contraria dispositioni 

 " in rebus artificialibus „; De Anima, I, tex. 10, c. 110 r del 6" vol. d. cit. ed.: 

 " Oportet nos ire de eis quae sunt magis nota apud nos ad ea quae sunt latentiora 

 " apud nos; et in hoc differunt seientiae. Scientiarum enim in quibusdam ea quae 

 " sunt magis nota apud nos sunt praecedentia, ut in mathematieis, et in quibusdam 

 " e contrario, ut in quibusdam quae continental' in scientia naturali ,, ; De Coelo, III, 

 tex. 61, e. 103 v. d. vol. 4°: " Composita et actiones eorum manifestiora sunt apud 

 " nos quam causae compositorum sicut dixit (Ar.) in Physicis, quod de natura huius- 

 " modi seientiae est procedere de eo quod est notius apud nos scilicet a compositis 

 " et actionibus eorum ad notius in natura scilicet ad compositorum causas, e con- 

 " trario in Mathematieis; illie enim procedendum est ex simplicibus principiis ad 

 " composita „, ecc. Come questa terminologia adottata qui da Aristotele si estendesse 

 anche ad altro, dice il Pesch nell'op. cit., I, 318-19. 



Propter admirari, ecc. — Arist., Metaph., I, c. 2, n° 8, p. 470 ed. Did.: Aid 

 yap to 6auudZeiv oi dv6pumoi Kai vOv Kai to npiuTov fjpEavTO cpiXoorjcpeiv, & dpxnq M £v 

 to Ttpdxeipa TiSv duopoly eauudoavTeq, erra KaTa uiKpov outuu irpoi'6vTe<; Kai Ttepi tuuv 

 ueiJovuuv 6mnopr|0"avTe5, °' ov n£ P' Te T * v T n£ 0"eXiivr|c; Tia9r|udTwv Kai tuiv rrepi tov 

 fiXiov Kai dCTTpa Kai Ttepi xf|S toO uavTO? yeveoeuic. Cfr. anche VII, 4, n' 5 e 7, pp. 561-62. 



Dico igitur quod causa, ecc. Tra il Lodrini che dice: " A leggere di questa roba 

 " ci si sente invadere da un senso di abbrutimento „ (I. cit., p. 67), e il Moore che 

 Ssbdi II. Tom. L1I. 42 



