75 INTORNO ALLA " QUAESTIO DE AQUA ET TERRA , ATTBIBUITA A DANTE 331 



cognoscat. Videmus in eo differentiam in magnitudine stellarum et in luce , in figuris et ima- 

 ginibus constellationum ; quae quidera differentiae frastra esse non possunt, ut manifestissimum 

 esse debet omnibus in philosophia nutritis. Unde alia est virtus huius stellae et illius, et alia 

 huius constellationis et illius, et alia virtus stellarum quae sunt citra B ) aequinoctialem et alia 

 earum quae sunt ultra. Unde cum vultus inferiores sint similes vultibus superioribus, ut Pto- 

 lomaeus dicit, eonsequens est quod, cum iste '') effectus non possit reduci nisi in coelum stel- 

 latum, ut visum est, quod 7 ) similitudo virtualis agentis consistat in ilia regione coeli quae 

 operit banc terram detectam ; et, cum ista terra detecta extendatur a linea aequinoctiali usque 

 ad lineam quam describit polus zodiaci circa polum mundi, ut superius dictum est, ma- 

 nifestum est quod virtus elevans est illis stellis quae sunt in regione coeli istis duobus circulis 

 contenta, sive elevet per modum attractions, ut magnes attrahit ferrUm, sive per modum pul- 

 sionis generando vapores pellentes ut in particularibus montuositatibus. Sed nunc quaeritur 8 ), 

 cum ilia regio coeli circulariter feratur, quare ilia elevatio non fait circularis ; et respondeo quod 

 ideo non fait circularis, quia materia non sufficiebat p ) ad tantara elevationem. Sed tunc ar- 

 guitur 10 ) magis; et quaeritur quare potius elevatio hemispberialis fuit ab ista parte quam ab 

 alia; et ad boc est dicendum, sicut dicit Pbilosopbus in secundo De coelo, cum quaerit quare 

 coelum raovetur ab oriente in occidentem u ) [c. 9v] etnon e converse Ibi enim dicit quod consi- 

 miles quaestiones vel a multa stultitia vel a multa praesumptione procedunt, propterea quod 18 ) sunt 

 supra intellectum nostrum. Et ideo dicendum est ad hanc quaestionem quod ille dispensator 13 ) 

 Deus gloriosus qui dispensavit de situ polorum '*), de situ centri mundi, de distantia ultimae 

 circumferentiae universi a centro eius et de aliis consimilibus, baec fecit tamquam melius sicut 

 et ilia. Unde quum dixit: Congregentur aquae in locum unum et appareat arida; simul et 

 virtuatum est coelum ad agendum et terra potentiata ad patiendum (c. 9 r, lin. 2 - 9 v, lin. 10). 

 ') silicet E. '-) jj_ E. 3 ) 4. E. ') non ipmm E; ad ipsmm STEGM; in i. A. s ) TFGMA; 

 circa ES. G ) quod iste TFGM. ') eo quod FGM. II quod si trova cosi ripetuto in ES. L'A. crede 

 che il prirno x si potrebbe forse sopprimere „ (" Boll. d. Soc. D. It. „, VIII, 57); inentre altra pro- 

 posta di correzione, cbe resta cosi implicitamente ritrattata, aveva fatto in " Atti „, ecc, p. 12, n. 1. 

 8 ) Non credo che tanto qui, come subito dopo , si debba passare, come fanno TFGM, al discorso 

 diretto. 9 ) suffitiebat E. 10 ) arguetur E. u ) occidens E. '-) propterea . que E. 13 ) dispen- 



satur E. ") ESA; populorum TFGM. 



Et cum primum mobile, ecc. Questo cielo, uniforme in ogni sua parte, ammette 

 con gli altri cieli qui passati in rassegna, anche Dante (Par., II, 113; XXVII, 100; 

 XXVIII, 25; De Mon., I, 9, 11, ecc). Sapevamcelo! Ma perclie l'argomento avesse 

 valore, dovrebbero dimostrare il Giuliani, il Poletto, il Moore che solo Dante lo am- 

 mette. Apro a caso Alberto Magno e leggo nel 2° De Coelo, tr. 3, c. 11, c. 37 r, 

 d. ed. Ven. d. 1532; " Spheras novem esse Alpetragius Abuysach primus pronun- 

 " ciavit, octo scilicet sphaeram stellarum fixarum et septem planetas, et praeterea 

 " unam uniformem quae propter claritatem suam et simplicitatem, visui non subii- 

 " citur, cui motus proprius sit motus diurnus „, ecc. Simplicio parimenti (lb., tex. 51, 

 c. 70 », ed. cit.): ° Sphaera sine astris quae omnes continet cuius notitia tempore 

 " Aristotelis nondum erat, uno et simplici ab oriente mota motu alias omnes simul 

 " reducit „, ecc. 



Licet coelum stellatum, ecc. L'entusiasmo mal celato con cui qui si parla dell'iii- 

 flusso stellare; il ritenere I'astrologia, come par che faccia l'autore, quale una parte 

 essenziale della filosofla; la citazione che si aggiunge del Centiloauio di Tolomeo, 

 opera astrologica quant'altra mai ; la soluzione del quesito, astrologica anch'essa, ecc. 

 son tutti indizi che ci devono condurre a ravvisare nell'autore della Q. un astrologo, 

 quale non era certamente Dante (1). Dell' influsso dei cieli, e vero, avevan trattato 



(1) Cfr. M. Scherii.i.0, Alcuni cap. i. Uogr. d. D., Torino, 1896, p. 218 



Hi 



