81 



INT0EN0 ALLA QUAESTIO DE AQUA ET TEEEA „ ATTEIBCITA A DANTE 



337 



tantuin distant viae meae a viis vestris. Loquebatur equidem in persona Dei ad hominem. 

 Audiant vocem Apostoli ad Romanos: altitudo divitiarum scientiae et sapientiae Dei! quam 

 incomprehensibilia G ) indicia 6 ) eius et investigabiles 7 ) viae eius ! Et denique audiant propriam 

 Oreatoris vocem dicentis: Quo ego vado vos non potestis venire. Et liaec sufficiant B ) ad inqui- 

 sitionem intentae veritatis (c. 9v, lin. 10-23). 



*} nunquid E. 2 ) EA ; et me; confortata est TPGM. 3 ) Ysaiam E. 4 ) quantum S. °! in- 

 conprensibilia E. °) iuditia Pj. 7 J invaestiqabiles E. B ) suffitiant E. 



Questo paragrafo e sembrato di sapore prettamente dantesco al Moore (II, 345) 

 e prima ancora al Giuliani (pp. 420 sgg.), mentre il Gaiter, come al solito, trovava 

 " l'embrione di questa lunga protesta... di rispetto e sommessione all'insegnamento 

 " ecclesiastico „ nel Tesoro (II, 38). Al Giuliani rispondeva il Lodrini (1. cit., pp. 70-71), 

 al Moore il Renier (O. St., 36, 170). II Moore (I, 105) ebbe anche la cura d'indicare 

 di questo § una certa qual i'onte aristotelica, Eth. Nic, X, 7, 8, p. 125, ed. Didot: 

 e<p' 6'crov evbexexai (xpr)) dSavaxi^eiv kcu Ttdvia rroieiv repos to Zfjv Kara to KpcmcfTOV tujv 

 ev aoTui, ecc, da cui avrebbe indirettamente (attraverso al comm. all'Etica o al 

 Contra Gentes, I, e. 5, n° 3, p. 5 d. ed. cit. dell'Aquinate) attinto anche Dante 

 (C'onv., IV, 13, 71 sgg.). Eppure (ehi mai lo crederebbe?) questo passo della Q. pre- 

 senta ancor piii notevoli somiglianze con una opistola di Isidoro Pelusiota , scrittore 

 ecclesiastico del 5° secolo: " Quid tu, cum teipsum ignores, o homo, quae supra te sunt 

 " quaeris ?... Desine, quaeso, ea perscrutari quae nee comprehendi possunt, nee, si 

 " possent, magnum aliquod momentum ad virtutem afferre possent „, ecc. (Epistolae 

 in Migne P. G. n. vers, lat., to. XL, 1151). Quasi nel medesimo senso parlano, esor- 

 tando gli uomini alia virtu e mostrando la futilita delle quistioni di fisica, San Ba- 

 silio (In Hexam., hom. 9% ed. Gamier, Parigi 1721, I, 80), S. Ambrogio [In Ps. Expos., 

 PL., XV, 1367) e altri. 



Audiant amicum, ecc. — Cfr. Job, XI, 7; Ps., 138, 6; Is., 55, 9; Bom., XI, 33; 

 Jo., VIII, 21. 



V. — Capo 5°. T>. dimostr. — Risposta alle obbiezioni degli avversari. 



[§ 23]. His ') visis, facile est solvere ad arguments ') quae superius contra flebant, quod 

 quidem quinto 3 ) proponebatur faciendum ''). Cum igitur dicebatur: Duarum circumferentiarum 

 inaequaliter a se distantium irnpossibile est idem esse centrum 5 ) ; dico quod verum est si cir- 

 cumferentiae sunt regulares sine gibbo vel gibbis. Et cum dicitur in minori quod circumfe- 

 rentia aquae et circumferentia terrae sunt buiusmodi, dico quod non est verum, nisi per gibbum 

 qui est in terra; et ideo ratio non procedit. Ad secundum, cum dicebatur: Nobiliori corpori 

 debetur nobilior locus 6 ); dico quod verum est secundum propriam naturam, et concedo minorem; 

 sed, cum concluditur quod ideo aqua debet esse in altiori loco, dico quod verum est secundum 

 propriam naturam utriusque corporis sed per supereminentem causam 7 ), ut superius dictum 

 est, accidit in bac parte terrain esse superiorem ; et sic ratio deficiebat s ) in prima 9 ) propositione. 

 Ad tertium, cum dicitur [c. 10r]: Omnis opinio quae contradicit I0 ) sensui est mala opinio 11 ); 

 dico quod ista ratio procedit ex falsa ") imaginatione. Imaginantur enim nautae quod ideo non 

 videant terram, in pelago 13 ) existentes, de navi, quia mare sit altius ") quam ipsa terra; sed 

 hoc non est; imo esset contrarium, magis enim viderent; sed est hoc, quia frangitur radius 

 rectus rei visibilis inter rem et oculum a convexo aquae. Nam cum a,quam formam rotundam 

 habere oporteat ubique circa centrum, necesse est in aliqua distantia ipsam efficere obstantiam 

 alicuius convexi. Ad quartum, cum arguebatur: si terra non esset ls ) inferior, etc.; dico quod 

 ilia ratio fundatur in falso et ideo nihil est. Credunt enim vulgares et physicorum documen- 



Skrk II. Tom. LII. 43 



