DI ELIA LATTES. 81 
Subsecivorum genera sunt duo; unum quod in extremis adsignatorum 
agrorum finibus centuria expleri non potuit. Aliud genus subsicivorum, 
quod in mediis adsignationibus et integris centuriis intervenit. Quidquid 
enim inter INI limites minus quam intra clusum est, si fuerit adsignatum, 
in hac remanet appellatione, ideo quod is modus qui adsignationi super- 
est, linea cludatur et subsecetur, nam et reliquarum mensurarum. actu 
quidquid inter normalem lineam et extremitatem interest subsicioum ap- 
pellamus. Il medesimo Frontino ci descrive poi in altro luogo il litigio 
pe’subsiciva tra lo Stato e le colonie sotto i Flavii : De subsicivis (2.593516) 
maximae controversiae agitantur. Cum enim adsignatio in agro adsignato 
fieret, non potuit omnis modus intra INI limites veteranis adsignari. In 
his subsicivis quidam iterum. miserunt quibus agri adsignarentur, quidam 
et subsiciva coloniis concesserunt. Ideoque semper hoc genus contro- 
versiae a rebus publicis exercentur. Per longum enim tempus attigui 
possessores vacantia loca quasi invitante otiosi soli opportunitate inva— 
serunt, ci per longum tempus impune commalleaverunt horum. subsi- 
civorum multae res etiam si sero mensuram. repetierunt , non minimum 
aerario. publico contulerunt. Pecuniam etiam quorumdam. coloniarum 
imp. Vespasianus exegit, quae non haberent subsiciva concessa: non 
enim fieri poterat ut solum illud quod nemini erat adsignatum , alterius 
esse posset quam qui poterat adsignare. Non enim exiguum pecuniae 
fisco contulit venditis subsicivis. Sed postquam legationum miseratione 
commotus est, quia quassabatur universus Italiae possessor intermisit , 
non concessit. Neque et Titus imp. aliqua. subsiciva in Italia recollegit. 
Praestantissimus postea. Domitianus ad hoc beneficium procurrit et uno 
edicto totius Italiae metum. liberavit (1). 
17. Coll'ager publicus Italico dispaiono le possessiones, e cedono il 
luogo negli scritti dell'età imperiale agli agri vectigales. Sopra i quali, tre 
luoghi classici si riferiscono da’trattatisti. Il più recente è di Paolo nel 
libro XXI all’ Editto (2): Agri civitatum alii vectigales vocantur, alü 
non. Vectigales vocantur, qui in perpetuum locantur, id est hac lege, ut 
tamdiu pro his vectigal pendatur, quamdiu neque ipsis qui conduxerint, 
neque his, qui in locum eorum successerunt , auferri eos liceat. Non 
vectigales sunt, qui ita colendi dantur, ut privatim nostros colendos dare 
(1) Cfr. Agg. Urb. p. 81, 2. Hygin. p. 133, 9. Sic. Fl. p. 163, 12, e specialmente Suet, Domit. c. 9. 
(2) D. 6, 3, 1 si ager vectig. 
Serre Jl. Tom. XXV. i 
