108 GIUSEPPE BOFFITO 36 



o due continenti terrestri (1). Nel che il Campano viene ad accostarsi in parte alla 

 Quaestio. Ma per lui causa finale del fatto è l'uomo, causa efficiente è Dio. 

 De naturali forma, situ et ordine elementorum. Cap. IV. 

 Naturalis autern situs istoram elementorum forma ipsornm et ordo est secundum quod 

 dicam. Finge tibi terram esse verissime spheriearn et totam massam aquae spherice circa eam 

 diffondi. Et totum aerem spherice similiter totam aquae splieram involvere, ignemque totum 

 tres praedictas spheras spherice continere. Erantque quatuor elementa praedicta vere spherica 

 vereque concentrica, unum commune centrum quod est centram terrae similiter habentia. Iste 

 est situs et forma et ordo finalis elementorum. 



Quare sphera agirne non est integra. Cap. V. 

 Quod autem aqua non involvit spherice undique terram fuit propter finem rerum creatarum 

 qui est homo. Qui cum multis sibi necessariis non posset existere nisi in arida. Unde factor 

 omnium intuens naturalem situni praedictum et praeordinans elementa ad finem propositum 

 inquit: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum et appareat arida; quod non 

 est intelligenduni ut intumuerint a forma spherae in altum elevate sed quod terra in parte quae 

 apparet nunc arida exurrexerit quasi in modum insulae spheram aquae intercipiens et suam 

 veram sphericitatem dereliquens. Cum enim propter sui humiditatem non sit terminabilis nisi 

 termino alieno, terra vero propter sui siccitatem et compaxionem de se terminabilis, inaequalitas 

 praedicta per recessum a figura spherae non fuit possibilis in aqua , in terra vero fuit. Nani 

 cum omne ponderosum qua parte vicinius potest properet ad centrum suum morem praedictum 

 intelligamus in aqua fore ultra convenientiam suae spherae; nihil enim erit quod impediat 

 aqtias tumentes ad suam spheram descendere cum in situ suae spherae sint centro viciniores 



(1) Nel cap. 46, e. 200 r, così s'esprime: " ...Intelligantur duo circuii maiores quorum unus sit 

 " aequator et alius transeat per polos eius et per primum locum habitatum ex parte orientis. Isti 

 " duo circuii dividunt totam sphaeram in quatuor quartas, quarum duae sunt australe* et duae 

 " septcntrionales. Harum duarum illa quae continetur inter duos semieirculos quorum unus est equa- 

 " toris a puncto orientis in occidentem et alter est alterius circuii ab eodem pnneto orientis per 

 " pollini arcticum in occidente sola est habitata. Alie vero due sunt aquis marium cooperte. (Jnde 

 " Macrobius totani terram habitabilem assimilat figure chlamidis extense „. Quando invece scriveva 

 l'altra sua opera, il Tractaius de Computo Maiori, pare che fosse di altra opinione: " Aqua, quae 

 " comparata ad terram est levis comparata ad aerem et ad ignem est gravis, terram undique deberet 

 " naturaliter ambire. Sed huius orbicularis ambitus defectus, Dei factus est precepto eo elicente: 

 " Congregentur et terra in sue decisionis partem modicum consurrexit. Quod ideo factum est ut haberet 

 " homo (qui quodammodo est finis omnium j locum sue habitationi congruentem. Ideoque rationabiliter 

 " concedendum solum illum locum terre detectum esse ab aquis qui fuit humano usui necessarium, 

 " quia igitur sola quarta terrae (quam continent duo semicirculi) quorum unus ab oriente in occi- 

 " denteili per pelimi seplentrionalem, alter vero supponitur aequinoctiali habitatur (ut omnes aiunt), 

 " oportet ut alias tres quartas terre esse coopertas aquis „. — Il trattato del Computo maggiore da 

 cui ho trascritto questo secondo passo, fa parte d'una pregevolissima edizione di vari Commenti 

 sulla sfera [Misceli. Casanatense, 1388. in-f°. Cfr. e. 159 u, 2" col.), ignota ai bibliografi e che merita 

 perciò d'esser brevemente descritta. Il frontispizio porta la seguente leggenda: " Sphera | cum coni- 

 mentis in hoc volumine | eontentis . vidclicet | Cichi Eseulani cum textu | Expositio Joannis Baptiste 

 " Capuani in eandem | Jacobi Fabri Stapulensis | Theodosii de Spheris I Michaelis Scoti | Questiones 

 Reverendissimi domini Petri de Aliaco ec. | Roberti Linchoniensis Compendium | Tractatus de 

 Sphera solida I Tractatus de Sphera Campani | Tractatus de computo maiori eiusdem | Disputatio 

 a Joannis de monte regio | Textus Theorice cum uxpositione Joannis Baptiste Capuani | Ptolomeus 

 de Speculis „. Ma oltre alle opere qui annunciate, contiene pure: " Quaestiones vel conclusiones ,, 

 e. 143c, 2" col.; " Thebit, De imaginatione sphaerae „, e. 250 r; " Theorice planetarum Joannis 

 Cremonensis „, 250 v; " Propositiones quaedam „, e. 253. E una bella ediz. in-f°, s. a. e note tipogr., 

 in car. got., di e. 249 numerate (2-249) nel r, più 4 e. senza numero in fine. — Fra le varie edizioni 

 di Miscellanee di trattati della sfera, da me compulsate, non trovo che quella di Venezia [Scoto, 1518, 

 19 gennaio), da poter paragonare al descritto esemplare. Cfr. Riccardi, Bill. mot. Bai., parte I, 

 voi. II, 



