132 GIUSEPPE BOFFITO 60 



omnium terre mixtorum debuit esse ille in quo ooncurrunt hec tria elementa : hiis enim maxime 

 natura mixtorum conservato ; hic autem locus dari non posset nisi terra alicubi esset aquis 

 discooperta. 



Circa hoc est notandum quod licet 2"- haruni causarum indubie sit vera, nam hoc expresse 

 habetur in sacra scriptura Genesis, I: divisti Deus aquas ab aquis etc, et paulo post: Dixit 

 Deus congregentur etc, tamen de l a causa, quam auctor assignat, magna incidit ambiguitas, 

 tum quia omnis actio fìt a proportione maioris inequalitatis agentis ad passum ut dicitur in 

 1° de generatione, terra autem multo minor est aqua unde non videtur probabile quod tantula 

 terra tantam aquarum multitudinem possit a se propellere. Tum eciam quia quereretur ab 

 auctore quare magis ex ista parte quam ex opposita terra obsistit aque, cum tamen ipsa sit 

 corpus homogeneum et similis nature et virtutis in omnibus suis partibus. Unde difficile videtur 

 per naturam causam huius rei assignare. Nisi forte diceretur ut aliqui dicunt quod terra non 

 solum propriis viribus sed eciam a superioribus corporibus valde adiuta et corroborata liane 

 aquarum propulsionem causat seseque discooperit. Dicunt enim ii quod in parte septentrionali 

 iuxta polum nostrum sunt quedam stelle de natura saturni frigide et sice, ille scilicet que sunt 

 in duobus ursis et drachone ut apparet in Almagesti (sic) Ptholemei regis egipti et in tabulis 

 Alplionsi hispaniarum et romanorum regis, quarum quidem stellarum assiduis impressionibus 

 influentiisque siccitas terre fortificata aquas in oppositam partem movet, unde semper terra in 

 parte septentrionali detecta remanet. Et per hoc posset responderi ad dubium et ad predicta 

 argumenta. Ad 1™ diceretur quod terra sic fortificata se habet in proportione maioris inequa- 

 litatis in sua actione ad aquam. Ad 2 um similiter diceretur qd in alia parte celi non sunt stelle 

 tales nec taliter se habentes ad terram sicut in parte septentrionali. Unde Arist. forte hac ratione 

 motus dicit in 2° meth. quod tota habitatio versa est ad arctum. 



Et si aliquis adhuc instaret quod non videtur probabile si deus a principio totani terram 

 coopertam aquis reliquisset eisdem tamen stellis eiusdemque virtutis et in eadem parte celi exi- 

 stentibus cum concursu etiam generali dei quod per actionem naturalem siccitatis terre in 

 humidum aqueum aque maris potuissent sic expelli et terra discooperiri ; diceretur quod forte 

 fuisset possibile terram sic naturaliter discoopertam fuisse aquis, et tamen ilio admisso non 

 sequitur stellas istas non concurrere aut non coagere ad prefatam terre discooperitionem. Pos- 

 sibile enim est quod deus sua infinita potentia primum terre discooperitionem fecerit sed post 

 hanc factam ad eius eonservationem has secundarias causas subdelegavit; ut enim ait Augustinus, 

 deus super naturaliter omnia condidit, permittit tamen ea naturaliter opérari. Vel potest dici 

 ut aliqui volunt quod terra non est in medio firmamenti precise quoad centrum sue magnitu- 

 dinis, ideo non totaliter aquis est cooperta non quidem quia ipsa aquis resistat sed potius quia 

 gravitas aque eam a medio expellit; unde isti aquam in loco suo concedunt non terram, primi 

 vero e contra. Si tamen iste modus dicendi alicui non placeret poteret dicere quod hec terre 

 discooperitio non solum miraculose et supernaturaliter incepit, sed etiam miraculose in esse 

 conservatur propter vitam quorundam animantium tuendam, et quod nulle vires quarumeumque 

 causarum naturalium ad hunc effectum sufficiunt; et hoc videtur sacra scriptura innuere prover- 

 biorum octavo, cum inquit: Quando circundàbat mari terminum suum etc, et in psalmo 103: 

 Posuisti terminum quem non transgredientur etc; ex quibus duobus passibus videtur ten'e 

 discoopertio non solum in fieri sed etiam in conservari a sola dei potentia dependere et quod 

 miraculum est quod aqua non cooperiat terram (e 14t>-15r dell'ediz. di Parigi del 1498). 



21. Ultimi trattatisti del secolo XV. — Sul finire del secolo XV e sul principio 

 del seguente l'opinione della concentricità della terra e dell'acqua è sostenuta da un 

 filosofo Àverroista, competitore a Padova del Pomponazzi, Alessandro Achillini; e da 

 un cosmografo di gran fama, Giovanni Stoefler, ma rigettata dal certosino Giorgio 

 Reisch, la cui celebre Margarita Philosophica emulò in fortuna le più diffuse enciclo- 

 pedie medievali (1). La fig. 20 della nostra Tavola che nell'edizione di Basilea del 1517, 



(1) Di lui dice I'Humboldt {Examen critique de l'hist. de la Géogr. du N. Continente t. I , Parigi, 



