138 GIUSEPPE BOFFITO 66 



lonarem sunt stellae aquilonares quaedam. Et in hac sententia dicitar fuisse Socrates (sic). Quia 

 vero de hac opinione mentio erit in 2° lib. De causis proprietaturn elementorum , ideo illic 

 differemus disputationem eontra ipsam, praecipue quia nos in 3° Coeli et Mundi probavimus 

 terram esse directe locatam sub aliis omnibus elementis in medio mundi in quantum est medium 

 mundi: hoc enim satis repellit errorem qui dictus est hic (lj. 



Se ciononostante la terra rimane scoperta, la vera, l'intiera ragione (2) va cer- 

 cata in un riposto concetto scolastico, che Dante mostra d'aver ben compreso nel 

 canto secondo del Paradiso e altrove, nel concetto di materia e di forma. L'ordine 

 provvidenziale dell'Universo proveniva da una catena di esseri che da Dio, forma 

 purissima, attraverso i cieli (forma indissolubilmente legata alla materia) animati da 

 intelligenze angeliche, in ordine decrescente di spiritualità, metteva capo agli ele- 

 menti e alla terra. Qual meraviglia che il fuoco e l'aria essendo in confronto del- 

 l'acqua, più spirituali, formassero una sfera compiuta, mentre 1' acqua non riteneva 

 che la figura circolare? 



Cap. II. Et est digressio declarans an aqua aliquando totani terram operuit et an siccabilis 

 sit per totum procedente tempore. 



Oportet autem nos hic digressionem facere quaerendo de ista opinione : haec enim fuit 

 Anaxagorae et omnium eorum qui posuerunt aquam mistam primo totam terram occupare .... 

 [Ovidio e altri], 



Sunt autem istae rationes eorum : quia nos videmus ordinem elementorum ita. quod semper 

 convexum unius est in concavo alterius per totum circulum rotunditatis suae : sicut enim con- 

 vexuni ignis est in concavo orbis lunae, et convexum aeris est in concavo ignis, sic etiarn hoc 

 modo convexum aquae erit in concavo aeris et convexum terrae erit in concavo aquae: ergo 

 ubique aqua de sua natura operit terram ; quod autem naturale est, aliquando fuit ; ergo terra 

 aliquando fuit cooperta aquis. 



Adhuc cum omne corpus habet naturaliter locum unum, oportet quod totum locum illuni 

 impleat: quia aliter aliquid superfluum esset in natura. Constat autem quod locus proprius 

 aquarum est terrae superficies 



Amplius quaecunque duo elementa non habent symbolum illa colligantur per unum medium 

 quod habet symbolum cum utroque: sed terra et aer nullum habent symbolum 



Adhuc, sicut dicit Hesiodus, si desiccata est, tane aut calore solis desiccata est, aut 

 absorpta est concavitatibus adhuc in terra partis ut absorberet partem aquae et terra appareret 

 arida et habitabilis. Si autem primo modo fuit tane sequuntur duo secundum Hesiodum : unum 

 necessarium alterum probabile. Id autem quod necessario sequitar est quod aliquando operta 

 fuit aquis et quod adhuc secundum naturam debeat operta esse et sit per accidens discooperta. 

 Alterum autem quod probabiliter sequitar est quod ipsa aqua tota sit siccabilis : quia quod 



accidit in partibus homogeneis possibile est in toto accidere etc. etc. Si (2° modo) hoc 



erit mirabile : quae enim naturalium virtutum illas praeparavit concavitates, cum terra de natura 

 sui sit continua: generans enim natura est, quod partes eius volentes centro approximare com- 

 primant se fortiter circa centram: frigidum autem quod est in terra propterea quod longissime 



distat a motu coeli qui facit calorem etiarn est comprimens Si autem illae concavitates 



fiunt partibus terrae subtilioribus eductis per vapores terrestres : sed quomodo potest hoc esse 



(1) De Nat. loc, tratti. I, cap. 7", pag. 271, col. 1", del t. V dell'ed. lionese delle Opere. 



(2) Altre ragioni di minor importanza sono addotte da lui altrove, come nel tratti. 4°, q. 72, 

 art. 5, De quatuor coaevis, pag. 232: " Aqua secundum naturam sui numidi dissolvit terram influens 

 " in poros eiua et ideo cooperitur a terra et non cooperit eam undique „. Nel Comm. ai Salmi (se 

 e genuino), sai. 23, t. VII, pag. 153, è accennata la causa efficiente prima e la finale: " Creator suo 

 " magno beneficio voluit unam partem terrae supereminere aquae ut in ea esset hominum habitat-io 



et animalium „. 



