140 GIUSEPPE BOFFITO 68 



earum in loco per se sed quia fluunt ad locum illuni ab Aquilone ubi est locus generationis 

 earum siout infra ostendemus. Si auteni aliquis forte obiiciat quod unius eorporis est locus 

 unus ; et cum aquae sit unum corpus homogenium, erit in uno loco et similiter terra ; videtur 

 autem terra esse in duobus locis quia in duabus superficiebus scilicet aquae in parte una et 

 aeris in parte alia. Haec obiectio est ridiculosa, quia dieunt Avicenna et Algazel quod nihil 



prohibet duas superficies esse locum unum Patet in omnibus plantis, quae partim in 



terra, partim in aere et aliquando etiam partim in aqua sunt 



Ad dictura autem flesiodi dieendum quod nihil exiceavit a principio terram universaliter 

 quantum ad partem eius siccam, licei successive particulariter calore solis exiccetur et bumefiat 

 et licet cavernae fiant successione temporum in ipsa per causas quas supra diximus , tamen 



dictum Hesiodi et Ovidii fuit intellectum quod aqua operiret terram vaporabiliter et 



dixerunt eam exiccatam quando inspissata contracta est aqua in locum minorerà in quo mine 

 est, quia ipsi cum Anaxagora Chaos primam materiam esse dixerunt, quia ebaos distinxit et 

 secundum species formavit intellectus agens, quia intellectiva prima. Et de boc in physicis dictum. 

 Sed ex dictis probatum babemus quod mare nunquam operuit totani terram nec unquam exicca- 

 bitur, sed secundum ordinerà naturae semper manebit aequale. 



24. San Tommaso d'Aquino e i Tomisti. — Varie volte San Tommaso ebbe occa- 

 sione di trattare, almeno per incidente, del discoprimento della terra e di accennarne 

 le varie cause possibili. La causa finale è così espressa nella q. LXIX, art. 1 Ad 

 quartum della Pars l a della Stimma Theologica (Roma, 1886, I, p. 528): 



Naturale esset quod aqua undique esset circa terram, sicut aer undique (est) circa aquam 

 et terram, sed propter necessitatela finis, ut scilicet animalia et plantae essent super terram 

 oportuit quod aliqua pars terrae esset discooperta aquis ; 



e in modo non dissimile nel Commento alle Sentenze (1) e ai Salmi: 



Sed quidam dieunt quod non est providentia Dei in rebus terrenis. Sed contra boc est 

 signum magnae providentiae dispositio aquarum super terram, quia elementa levia debent esse 

 super graviora. Similiter ergo sicut aer circundat aquam, ita aqua debet circundare terram (2). 



Troppo chiaro appariva dalla Sacra Scrittura, perchè si potesse negarlo: 



Sacra Scriptura attribuit potestati divinae, non solum in Gen. sed etiam in Job. 38, ubi 

 ex persona domini dicitur : Cìrcundedi mare terminis meis, et Hier. 5 : Nec ergo non timébìtis, 

 ait Dominus, qui jjosuì arenam terminum mari ? 



Ma il nostro Dottore ne conosce anche la causa efficiente secondaria, simile, se 

 non si voglia dire identica, a quella di Alberto Magno: 



Competit etiam hoc elementorum naturae. Nam terra quasi grossissima minimam habet 

 quantitatem et tota in unum constringitur. Aer vero tanquam subtibor , undique terram et 

 aquam circundat. Aqua vero medio modo se babet. Nam circuit quidem terram in girum sed 

 non secundum omnem eius superficiem (3). 



Egli sa pure che molte altre cause erano state addotte dai filosofi (" Et philo- 



(1) Lib. Il, dist. XV, quaestio 2", ediz. delle Opere, di Roma, 1570, e. 57 r, l a col.: " Ad tertiuni 

 dieendum quod necessitate finis factum est ut aqua non undique terram circumiret ut scilicet in 



* terra, animalium et plantarum geueratio esse posset „. — In Ps. Dav. exposit., Ps. 23, ediz. di 

 Roma 1570, e. 28 r, 2" col.: " Congregentur aquae etc. quasi dicat quia terra est prima secundum 

 ordinem elementorum, a providentia divina factum est quod sit super aquas ut homines et ani- 

 malia possint in ea vivere „. 



(2) In Psalmos David expositio, Ps. XXIII, e. 28 r, col. 2 a , dell'ediz. di Roma 1570. 



(3) In quatuor libros Sententiarum, loc. cit. 



