142 GIUSEPPE BOFFITO * 70 



sognato di avere. Del resto San Tommaso era troppo aristotelico d'animo e di pen- 

 siero per credere tal cosa. Nel commento alle opere d'Aristotele segue passo passo 

 l'autore senza recare nell'interpretazione novità di sorta, come fa invece Averroè. 

 Con Aristotele egli dice che la terra è nell'acqua (come questa nell'aria, come l'aria 

 nel fuoco) (1), con lui dimostra dalla sfericità dei corpi elementari la sfericità del 

 cielo (2), seguendolo nella dimostrazione della rotondità dell'acqua (3), e con lui non 

 è alieno dall'ammettere che l'emisfero australe fosse scoperto in parte dall'acqua e 

 abitabile (4). Il mare poi, come per Alberto Magno e per Aristotele, così anche per 



(1) Physicorum, lib. 4°, leot. 7", e, tex. co. 46, e. 47», 2" col. della ediz. di Roma, 1570: " Non 

 " est autem sic intelligendum quod ipsum corpus coeli sit locua sed quaedam superficies ultima 

 " eius versus nos et est sicut terminus tangens corpora mobilia quae in ipso sunt: et propter hoc 

 " dicimus quod terra est in aqua, quae est in aere qui est in aethere, idest igne, qui est in coelo, 

 " quod non est ulterius in alio „. 



(2) " Ostendit quod coelum sit sphaericae figurae ratione sumpta ex corporibus inferioribus; et 

 " primo ponit rationem: secundo probat quod supposuerat, ibi Sed et quod aquae superficies etc. 

 " Dicit ergo quod aliquis potest sumere fidem ad ostendendum caelum esse sphaericuni ex corpo- 

 " ribus inferioribus, quae sunt collocata circa medium mundi. Aqua enim est circa terram, licet non 

 " ex omni parte cooperiat terram, quod est propter necessitatem generationis, et couservationis vitae, 

 " maxime animalium et plantarum, aer autem circundat aquam, ignis autem circundat aerem. Et 

 " secundum eamdem rationem superiora corpora circundant inferiora usque ad supremum coelum. 

 " Huiusmodi enim corpora non sunt continua, ut sit totum unum corpus: quia sic non esset quod- 

 " libet ipsorum sphaericum, sed totum: pars enim corporis continui non est actu figurata, sed haec 

 " corpora tangunt se invicem absque alia interpollatione alterius, vel etiam vacui, ut Democritus 



posuit: et hoc supra nominavit continuum, superficies autem unius horum inferiorum corporum 



" est sphaerica: illud autem, quod continuatur, idest, sine interpollatione coniungitur corpori con- 



" tinenti, aut etiam quod movetur circa corpus sphaericum contentum, necesse est esse sphaericum. 



Unde ab inferiori probari potest ascendendo usque ad supremum coelum, quod coelum sit sphae- 



" ricum. Sed videtur quod haec probatio non habeat necessitatem. Si enim datur quod aqua sit sphac- 



" ricae figurae, ex hoc manifestabitur, quod aer sit sphaericae figurae, quantum ad eius concavum, 



" non autem oportet, sit videtur, quod quantum ad convexum. Ad hoc igitur respondet Alexander, 



quod ex hac demonstratione probatur, corpora mundi esse sphaerica, quantum ad concavum, sicut 



ex prioi-i quando procedebat a supremo coelo procedendo probabatur quod haec corpora essent 



spherica quantum ad suum convexum, et secundo hoc neutra demonstrationum est sufficiens sine 



alia, sed ex duabus una demonstratio conficitur, quod videtur esse contra intentionem Aristotelis, 



qui utranque demonstrationem divisibiliter inducit, quasi utraque sit per se sufficiens. Et ideo 



dicendum est, sicut Simplicius dicit, quod per hanc demonstrationem sufficienter probatur corpora 



mundi esse sphaerica non solum quantum ad concavum, sed etiam quantum ad convexum. Quod 



enim superficies concava aeris sit sphaerica patet ex hoc, quod superficies convexa aquae est 



" sphaerica. Quod autem superficies aeris convexa sit sphaerica, patet eodem modo sicut de aqua, 



quia scilicet omnes partes eius aequaliter concurrunt ad suum locum, et sic patet quod etiam 



superficies concava ignis sit sphaerica. Quod autem superficies ignis convexa sit sphaerica, patere 



potest cum ex eo quod continuatur cum sphaera Lunae: unde et simul revolvitur cum eo, ut 



" manifeste apparet ex motu stellae comatae, quae movetur ab oriente in occidentem secundum 



motum coeli, tum etiam ex hoc quod partes ignis moventur undique aequaliter ad suum ubi. ecc. „. 



De Coelo et Mundo, lib. II, lect. 6% t. co. 31, e, carta 38 v, 1" e 2" col. dell'ed. rom. 1570. 



(3) ' Probat quod supposuerat scilicet quod superficies aquae convexa sit sphaerica. ...Ad hoc 

 autem ostendendum praemittit duas suppositiones quarum prima est, quod aqua naturaliter est 

 gravis, semper naturaliter fluit ad id quod est magis concavum vel magis infimum. Alia suppo- 

 sitio est quod illud est magis concavum vel magis infimum quod est propinquius centro mundi. 

 His igitur suppositis sit centrum mundi A „ ecc. (Cfr. sopra la dimostrazione aristotelica). Ibid., d, 



e. 38 v, 2" col. 



(4) De Caelo et Mundo, lib. II, lec. Ili, tex. co. 17 le, car. 35, 3 a col. della ed. cit.: " Ex hoc patet 

 Aristotelem hic dicere quod etiam ex alia parte aequinoctialis aliqui homines habitant, vel habi- 



