144 GIUSEPPE BOFFITO 72 



si diffonde maggiormente sulla cosa, dice chiaramente che la detta sfera " movet 

 " terram „ e sebbene non si serva del paragone del magnete (N. 6 della Quaestio), io 

 credo (e lo dimostrerò nella seconda memoria) che questo passo, a preferenza d'un 

 altro addotto dall'Angelitti nel Boll. d. Soc. Dant. Bai. (Vili, 63), abbia traviato 

 l'autore anonimo della Quaestio. Dico traviato, perchè chi ben legga tutto il passo, 

 si accorge subito che non si tratta d'un vero e proprio movimento tellurico tale 

 da produrre una gibbosità, ma d'un movimento quasi insensibile di particelle esilis- 

 sime di terra, che suppone inoltre l'emersione della terra come già avvenuta. Ecco 

 infatti quanto si legge al luogo indicato. 



Qualiter elementa veniant ad mistionein. — Circa prirrmm seiendurn est quod secundum 



dieta Pliilosophorum primum rnovens elementa ad mistionem est immiscibile, et hoc est ipsum 

 coeluin sive astra lata in ipso, quod est diversum a natura quatuor elementorum, ut probatum 

 est in primo de Coelo et Mundo. Nam , sicut ostendit philosophus in 1° Metheor orum , iste 

 mundus quatuor elementorum est de necessitate continuus, idest contiguus superioribus motibus 

 ut omnis ipsius virtus gubemetur inde, quia illud oportet putare primam causam quod omnibus 

 est principium motus. Tale autem est ipsum coelum et ideo ibidem subdit quod causa eoruni 

 quae accidunt circa ignem terram et alia elementa est virtus eorum quae semper moventur. 

 Unde in eodem dicit quod sphaera ignis movetur circulariter, et etiam spbaera aeris licet non 

 tota per raptum firmamenti. Habent etiam abae stellae specialem effectum in aliquibus elementis, 

 sicut spbaera solis , in qua est effectus caloris, est nata movere ignem , et sphaera lunae est 

 nata movere aquam, sicut ad sensum patet; aliae autem sphaerae, videlicet, planetarum natae 

 sunt" movere aerem et ideo aer tot diversis motibus movetur. Est enim in aere frigus conge- 

 lativum ex spbaera Saturni et aestus ex sphaera Martis et temperìes in calido ex sphaera Iovis 

 et temperies in frigido ex sphaera Veneris commiscibilitas et passibilitas facilis ex sphaera 

 Mercurii. Sphera autem stellarum fixarum quae est octava in qua sunt multae imagines et 

 figurae, movet terram; unde et in ipsa figurantur imagines multae in generatis. Licet ergo 

 elementa levia non descendant ex se, nec gravia ascendant ex se, tamen ex motoribus univer- 

 salibus ordinantibus motum, abquando descendunt levia et ascendunt gravia. Huiusmodi autem 

 conveniens exemplum est in qualitatibus activis et passivis corporis animati; non enim in ani- 

 mali semper movetur calidum secundum naturam ignis, nec agit actum ignis omnino, sed potius 

 movetur in id ad quod dirigitur ab anima et agit ad terminum et finem intentum ab ea, sicut 

 Philosophus dicit contra Empedoclem in 2° de Anima. Cum autem motus coeli et opus naturae 

 sit opus intelligentiae, ut dicit Philosophus, non semper sequuntur elementa proprium impetum 

 sui motus; sed aliquando movebuntur in id ad quod per voluntatem intelligentiae dirigentur 

 sive per virtutem stellarum si de propinquo sive instrumentali motore loquamur. Hoc autem 

 manifestum est per exemplum de vapore terrestri elevato a terra, sicut dicitur in 1° Metheor. 

 qui per virtutem solis ascendit ad calidam regionem aeris. Et de vapore humido et aquoso 

 similiter ascendente ; unde cum in aere sint quaedam partes ignitae et aereae et aqueae et 

 terreae moventur a se invicem ascendendo et descendendo. Quod autem ignis sit in aere patet 

 per Philosophum in 1° Metheor. Dicit enim quod ambitus ignis per aerem frequenter spargi tur 

 motu, idest per virtutem coelestis motus et fertur violentia deorsum et ideo sunt aliquae partes 

 ignis et in rore et in vaporibus pluvialibus descendentes quas vapores accipiunt in regione aeris 

 calefacta, et ideo aquae pluviales sunt vaporosae et calidae. Et haec etiam est causa quod nive 

 descendente non est tanta intentio frigoris, sicut in aliis hyemalibus temporibus. Sic ergo cum 

 pluvia et rore et aliis huiusmodi descendunt partes ignitae ad locum mistionis. Ex bis patet 

 quod ad mistionem non movet violentia sed natura, et ideo mistio non est violenta sed natu- 

 ralis {De Gener. et Con:, lib. I, lez. 24, tex. 84, e, e. 22, 3 a e 4" col.). 



25. Giovanni Duns Scoto e gli Scotisìi. — Acerrimo competitore del grande 

 Domenicano, a cui, come il Kant al Leibnitz, non die' mai tregua, assalendolo con 

 critica armata sempre di finissima punta di sillogismo, il francescano Giovanni Duns 



