83 INTORNO ALLA " QUAESTIO DE AQUA ET TERRA ., ATTRIBUITA A DANTE 155 



propriam formam mare subintrat terram et deservit generationi lapidum et mineralium, et sic 

 subin trans terram redit ad locum unde fluunt flumina, et hoc modo continuata: cursus flu- 

 vioruni. Et si arguatur contra istos quod tunc aqua ascenderet, quia cum flumina tendant 

 semper ad inferius non posset eontinuari cursus alicuius fluvii per aquas maris, nisi huiusmodi 

 aqua ascenderet et ascendendo postea descenderet, quod videntur isti concedere posse fieri per 

 motum supercelestium corporum, sicut fluxus et refluxus maris, qui sine ascensu aquae fieri 

 non potest, sed ita stare non possunt. "Veruni est enim quod motus primi coeli vel primi mobilis 

 rapit secum omnes alios orbes et rapit secum totam sphaeram ignis et quasi totam spliaeram 

 aeris, excepto ilio aere qui clauditur inter montes, sed iste raptus et iste motus est circularis, 

 secunduni enim talem motum nec est ascensus nec est descensus. Dicemus enim quod nunquam 

 aqua ascendit nisi per ventum agitata vel per aliquem impulsimi, vel nisi fiat aliquo modo 

 levis, ut apparet in vaporibus elevatis ab aqua, qui propter calorem incorporatum a sole vel 

 ab aliis stellis, aliquam levitatem contrahunt per quam ascendimi Illud de fluxu et refluxu 

 suo loco solvetur. 



Sed quod dictum est de fluminibns quomodo exeunt a mari et in mare revertuntur; 

 dicemus quod mare cum terra habitabili facit unam sphaeram, ut patet in nostro Hexameron ; 

 ita quoque terra habìtabilis est quaedam pars illius sphaerae, et quia mare sic circumdat terram 

 quod tota terra habitabilis cum bracbiis maris et cum omnibus fluminibus non est completa 

 quarta pars terrae, ideo mare bumectat terram et a terra sic humectata per mare elevantur 

 vapores, ut pluant super terram et subtus terram. Unde videmus quod in montibus magis abundant 

 aquae et plures sunt fontes quam in vallibus, quia magis abundant cavernae in montibus quam 

 in vallibus ; ubicumque ergo est terra cavernosa, elevantur vapores usqne ad cacumen cavernae, 

 ibi autem ingrossantur et descendunt et fit pluvia. Ex pluribus ergo talibus cavernis fit fons 

 magnus vel parvus, secundum quod magis vel minus in cavernis subtus terram generantur 

 aquae. Ex pluribus autem fontibus fit postea fluvius. Hoc ergo modo fluvii exeunt a mari quia 

 mare humectat et inebriat terram, ex qua humectatione per calorem solis et aliorum siderum, 

 quorum est calorem efiicere, fiunt vapores et elevantur et faciunt fontes ; qui quidem fontes 

 coniuncti faciunt fluvios. Ex vaporibus ergo in cavernis terrae generatis non solum fiunt fontes 

 et fluvii, sed ex vaporibus super terram elevatis augmentantur vel etìam generantur fluvii, quia 

 ex magna siecitate videmus aliquos fluvios desiccare omnino. Non enim sic possent desiccari 

 rivi vel fluvii generati ex vaporibus in cavernis terrae, quia stante causa stat effectus. Vapores 

 enim in cavernis terrae non ita desiccantur sicut vapores elevati super terram et fluvii inde 

 generati non ita desiccantur sicut alii. Ipsae ergo aquae secundum se non ascendunt, sed vapores 

 inde elevati per calorem incorporatum ascendunt, et hoc modo generantur fluvii a mari et ad 

 mare revertuntur ut iterum fluant. Desiccaretur enim mare si semper humectaret terram et 

 ex illa humectatione non fierent aquae quae redirent ad mare. Et sic soluta est difficultas prima 

 (Aegidii Coiumnae, In secundum librum Sententiarum, Pars l a , Venetiis, 1581, in-f°, pp. 601, 

 col. 1--602, col. 2 ; Distinct. XIV, Quaestio 2, art. 1°). 



L'opinione del Colonna divenne presto obbligatoria per gli Agostiniani. Il capi- 

 tolo generale adunato a Firenze nel 1287 decretava infatti : 



Quia venerabilis magistri nostri Pr. Aegidii doctrina niundum universum illustrat, definimus 

 et mandamus inviolabiliter observari, ut opiniones positiones et sententias scriptas et scribendas 

 praedicti magistri nostri, omnes ordinis nostri lectores et studentes recipiant eisdem praebentes 

 assensum et eius doctrinae omni qua poterunt sollicitudine ut et ipsi illuminati alios illumi- 

 nare possint sicut seduli defensores (1). 



Ma una cosa rimaneva a spiegarsi, come cioè avesse potuto la terra così defor- 

 marsi, nonostante la sua uniforme gravità che la dovea piuttosto indurre a formare 

 intorno al centro del mondo una perfetta sfera. I discepoli e seguaci del Colonna 



(1) Ossinger, Sibliotheca Augustiniana, Ingolstadii, 1768, pag. 237; Torelli, Secoli Agostiniani, 

 t. V, Bologna, 1768, a. 1287. 



