de  ubertate  frumenti  temporibus  antiquissimis. 
€63 
minores  quidem  frumentarios  habebant  agros,  sed  eo  melius 
hos  colere  poterant. 
At  vero,  sicuti  ex  locis  laudatis  scriptores  veteres  et  hu- 
ius aetatis  uno  quasi  ore  consensisse  in  pronuncianda  ubertate 
segetum  cum  faenore  trigesimo  usque  ad  centesimum  quinqua- 
gesimum, causasque,  nisi  quid  praeteritum  est,  tantae  frugum 
foecunditatis , nos  audivimus,  negari  tamen  ab  altera  parte 
nequit,  veteres  agrorum  operarios  messes  multo  minores  etiam 
nonnunquam  habuisse , praesertim  temporibus  posterioribus , 
quibus  disciplina  et  cura  rerum  rusticarum  neglecta  fuit  , si 
regiones  modo  exceperis,  quae  Nili,  Euphratis,  aliorumve 
fluminum  , vel  machinarum  servorumque  opera  irrigatae  et 
cultae,  summisque  omnium  deorum  ac  naturae  muneribus  ad- 
iutae,  maximas  fertilitatis  memoratae  messes  semper  reddide- 
runt semperque  redditurae  sunt. 
Dictis  Varronis  de  feracitate  frumenti  sui  temporis  plu- 
rimis in  Italia  locis  uti  liceat;  » Seruntur  fabae  modii  qua- 
tuor  in  iugero,  tritici  V,  ordei  VI,  farris  X.  Sed  nonnul- 
lis locis  paullo  amplius,  aut  minus.  Si  enim  locus  crassus, 
plus,  si  macer,  minus.  Quare  observabis,  quantum  in  regione 
consuetudo  est  serendi,  ut  tantum  facias,  quantum  valet  regio 
ac  genus  terrae  , et  ex  eodem  semine  aliubi  cum  decimo 
redeat,  aliubi  cum  quinio  decimo,  ut  in  Heiruria  et  locis  ali- 
quot in  Italia^* •*)). « Causam  sterilitatis  sui  temporis  asseverat 
idem  auctor  his  verbis:  »nunc  intra  murum  fere  patres  fami- 
liae correpserunt,  relictis  falce  et  aratro,  et  manus  movere 
maluerunt  in  theatro  ac  circo,  quam  in  segetibus  ac  vinetis; 
frumentum  locamus,  qui  nobis  advehat,  qui  saturi  fiamus  ex 
*)  Varr.  lib.  II.,  praef, ; cfr.  Coi,  praef. 
•*)  Varr.  lib.  de  R.  R.  I.,  44. 
