SS 
ingeleid, is het verlies van het bewustzijn. Ik herinner mij 
jaren geleden een novelle gelezen te hebben van vAN NIEVELT, 
waarin de gewaarwording beschreven wordt van een drenkeling 
die, na geruimen tijd in het water gelegen te hebben, weder 
op het droge werd gebracht en uit zijn verdooving ontwaakte. 
Toen hij het bewustzijn verloor scheen het hem toe alsof hij 
wandelde tusschen groene weiden en liefelijke landouwen. 
In Couperus’ Eline. Vere wordt het sterven beschreven als 
volgt: „Toen vloeide het bewustzijn, als druppel na druppel, 
uit haar weg en zij sliep in den dood in.” 
De slaap en de onmacht zijn broeder en zuster van den dood. 
Ik mag U wel even herinneren hoe Hauer daarover in zijn 
beroemde alleenspraak philosopheert: „То die: — to sleep: — 
no more; and by a sleep to say we end the heartache and the 
thousand natural shocks that flesh is heir to, — 't is a consum- 
mation devoutly to be wished. То die, — to sleep; to sleep: 
perchance to dream." Maar de droom, die weder naar de 
werkelijkheid terugvoert, moet minder aangenaam zijn, dan 
die van den doodslaap, want zelfs in den slaap kan de mensch 
zich nog niet bevrijden van alle zorgen: hij droomt den strijd 
des levens. Daarentegen is de dood zelf het ontwaken uit 
den benauwden levensdroom. 
Hierop berust misschien de kalme, tevreden uitdrukking, 
„Фе van gelatenheid, welke het gelaat van nagenoeg elken 
doode siert, de verpersoonlijking van den dood als vriend 
Hein of als doodsengel, omdat wij aan de begrippen vriend 
en engel steeds een goede gedachte verbinden. 
_ Maar niet het geluk is het doel van het leven, ook niet 
de dood. Пе natuur stelt als eenig doel aan het leven: het 
instandhouden van de soort. Voor zichzelf heeft het individu 
niet de minste aanspraak op het leven. „Der Tod,” zegt 
SCHOPENHAUER, „ist das Démenti, welches das Wesen (Essentia) 
eines jeden in seinem Anspruch auf Dasein (Existentia) 
erhällt. Der Tod ist die grosse Zurechtweisung, welche der 
Willen zum Leben, und náher der diesem wesentliche Egoismus 
dureh den Lauf der Natur erhült und er kann aufgefasst 
