( 179 ) 



In de tweede plaats zou men de nawerking kunnen toe- 

 schrijven aan een tijdelijke temperatuursverandering van het 

 water binnen of buiten het piëzometervat bij het toelaten 

 en wegnemen van den druk. Het is toch bekend, dat de 

 theorie eischt en de proeven van Joule ook hebben aan- 

 getoond, dat water bij samendrukking iets in temperatuur 

 stijgt, en dus bij het wegnemen van de drukking evenveel 

 in temperatuur daalt. Die temperatuursveranderingen moeten 

 nu ook bij mijn proeven eenigen invloed hebben gehad en 

 moeten een nawerking hebben teweeggebracht in den door 

 mij waargenomen zin. Wordt bijv. de druk in de ruimte 

 om den piëzometer toegelaten, dan zal de temperatuur van 

 het water in die ruimte wegens de samendrukking iets 

 stijgen. Die temperatuursverhooging wordt niet gedeeld door 

 het water binnen den piëzometer, omdat dit niet aan 

 drukking is onderworpen. Langzamerhand zal echter de 

 hoogere temperatuur van het buitenwater zich door gelei- 

 ding ook aan het water binnen den piëzometer mededeelen, 

 en het zichtbare gevolg hiervan moet zijn, dat het niveau 

 van het water in de piëzometerbuis, dat wegens de inkrim- 

 ping van het vat gestegen is, nog eenigen tijd stijgende 

 blijft, dat dus eene nawerking optreedt in den waarge- 

 nomen zin. 



Gemakkelijk is echter aan te toonen, dat deze tempera- 

 tuursveranderingen van het water wellicht een gedeelte der 

 waargenomen nawerking kunnen verklaren, maar dat zij 

 geen rekenschap kunnen geven van de totale waargenomen 

 nawerking. Daartoe is deze veel te groot. Om dat aan te 

 toonen, nemen wij bijv. de nawerking bij proeven 17 — 19 

 door mij waargenomen. 



De gemiddelde nawerking, het gemiddelde van de nawer- 

 kingen bij het toelaten en het wegnemen van den druk 



ook, dat deze niet het gevolg is van een verschil in temperatuur van 

 het in het water van den grooten bak ingedompelde gedeelte van den 

 toestel en van de boven dat water uitstekende waarnemingsbuizen. De 

 waargenomen nawerking was trouwens in den regel veel te groot en 

 duurde veel te lang, als dat zij aan zulk een oorzaak kon worden toe- 

 geschreven. 



